विष्णुपद मंदिर गया , ज्याला “विष्णूच्या पायांचे मंदिर” असेही संबोधले जाते, हे भारतातील बिहारमधील गया येथील एक आदरणीय हिंदू मंदिर आहे, जे भगवान विष्णूला समर्पित आहे. हे फाल्गु नदीच्या काठी वसलेले आहे. ज्या ठिकाणी भगवान विष्णूने गयासुराचा वध केला किंवा कैद केला असे सांगितले जाते त्या जागेवर हे मंदिर बांधले गेले असे मानले जाते.
असे मानले जाते की भगवान विष्णूने गयासुराचा पराभव करण्यासाठी त्याच्या छातीवर पाऊल ठेवले तेव्हा मंदिरात 40 सेमी पायांचा ठसा सोडला. पायाचा ठसा धर्मशिला बेसाल्ट ब्लॉकमध्ये कोरलेला आहे. गया जंक्शन रेल्वे स्थानकापासून ४ किमी आणि बोधगया बस स्थानकापासून १० किमी अंतरावर, बिहारमधील गया शहरातील विष्णुपद मंदिर हे एक हिंदू मंदिर आहे. हे गयाच्या ऐतिहासिक पवित्र मंदिरांपैकी एक आहे आणि शहरातील सर्वात लोकप्रिय पर्यटक/भक्त आकर्षणांपैकी एक आहे.
गया विष्णुपद मंदिराची कथा/ आख्यायिका
गयासुर नावाच्या राक्षसाने एकदा कठोर तपश्चर्या केली आणि जो कोणी त्याला पाहील त्याला मोक्ष मिळेल अशी प्रार्थना केली. नीतिमान जीवन जगून मोक्ष प्राप्त होत असल्याने लोकांना ते प्राप्त करणे सोपे झाले. अनैतिक लोकांना मोक्ष मिळण्यापासून रोखण्यासाठी भगवान विष्णूने गयासुराला पृथ्वीवर उतरण्याचा आदेश दिला आणि त्याने असुराच्या डोक्यावर उजवा पाय ठेवून तसे केले. गयासुराला पृथ्वीच्या पृष्ठभागाखाली ढकलल्यानंतर भगवान विष्णूने सोडलेल्या पावलांचे ठसे आजही दिसतात. शंकम, चक्रम आणि गधम यासह नऊ भिन्न चिन्हे पदचिन्ह बनवतात. ही परमेश्वराची शस्त्रे मानली जातात.
नुकताच पृथ्वीवर ढकलला गेलेल्या गयासुराने अन्नाची याचना केली. त्याला भगवान विष्णूंनी आशीर्वाद दिला होता की त्याला दररोज अन्न मिळेल. जो कोणी असे करेल त्यांच्या आत्म्याला स्वर्गात जावे लागेल. ज्या दिवशी त्याला अन्न नाकारले जाईल त्या दिवशी गयासुराचा उदय होईल असे मानले जाते. दररोज, भारतातील भिन्न प्रदेशातील कोणीतरी गयासुराला अन्न अर्पण करेल आणि आपल्या प्रियजनांच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करेल.
गया विष्णुपद मंदिराचा इतिहास
भगवान सीता आणि भगवान राम यांनी या ठिकाणी भेट दिल्याचे मानले जाते, मंदिर प्रत्यक्षात कधी बांधले गेले हे माहित नाही. फाल्गु नदीच्या काठावर, इंदूरच्या शासक देवी अहिल्याबाई होळकर यांनी 1787 मध्ये सध्याची इमारत पुन्हा बांधली. अहिल्याबाई होळकर, ज्यांनी मंदिर बांधले होते, त्यांच्या अधिकार्यांनी मंदिरासाठी सर्वोत्तम दगड शोधण्यासाठी परिसर शोधला आणि त्यांनी शेवटी ठरवलं की जयनगरचा मुंगेर काळा दगड हाच सर्वोत्तम पर्याय आहे. गयापासून पर्वत खूप दूर होते आणि योग्य रस्ता नव्हता, त्यामुळे अधिका-यांना बथनी (गया जिल्ह्यातील एक लहान गाव) जवळील आणखी एक डोंगर सापडला जिथे ते दगड कोरून वाहतूक करू शकत होते.
राजस्थानहून अधिकाऱ्यांनी कारागीर आणले होते. बिहारच्या पाथरकट्टी गावात, जे एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ आहे, त्यांनी मंदिराचे कोरीव काम सुरू केले. विष्णुपद मंदिराच्या जागेजवळ, गयामध्ये अंतिम मंदिर बांधले गेले. मंदिराचे बांधकाम पूर्ण झाल्यानंतर अनेक कारागिरांनी मंदिर सोडले, परंतु त्यापैकी काहींनी पाथरकट्टी गावातच राहणे पसंत केले. हे स्थान बिहार सरकारने राज्याच्या प्रमुख पर्यटन आकर्षणांपैकी एक म्हणून नियुक्त केले आहे. विष्णुपद मंदिराच्या नैऋत्येस असलेल्या ब्रह्मजुनी टेकडीच्या माथ्यावरून गया शहर आणि लोकप्रिय विष्णुपद मंदिराचे दृश्य पाहता येते. या मंदिराजवळ अनेक लहान-मोठी मंदिरे आहेत.
विष्णुपद मंदिर गयाची वास्तुकला
असे मानले जाते की हे मंदिर मध्यभागी भगवान विष्णूच्या पावलांचे ठसे घेऊन बांधले गेले होते. हा ठसा हिंदू धर्मात आपल्या छातीवर पाय ठेवून भगवान विष्णू गयासुरला वश करत असल्याचे दर्शवते. भगवान विष्णूच्या 40 सेमी-लांब पदचिन्हाचा ठसा घन खडकात कोरलेला आहे आणि विष्णुपद मंदिराच्या आत चांदीचा मुलामा असलेल्या कुंडाने वेढलेला आहे. हे मंदिर 30 मीटर उंच आहे आणि मंडपाला आधार देणार्या सुंदर नक्षीकाम केलेल्या खांबांच्या 8 रांगा आहेत. मंदिर मोठ्या राखाडी ग्रॅनाइट ब्लॉक्सचे बनलेले आहे जे लोखंडी क्लॅम्प्ससह जोडलेले आहे. अष्टकोनी मंदिर पूर्वाभिमुख आहे. त्याचा पिरॅमिडल टॉवर 100 फूट उंच आहे. टॉवरला आळीपाळीने इंडेंट केलेल्या आणि साध्या भागांसह उतार असलेल्या बाजू आहेत.
टॉवरला आळीपाळीने इंडेंट केलेल्या आणि साध्या भागांसह उतार असलेल्या बाजू आहेत. शीर्षस्थानी जोडलेल्या शिखरांची मालिका तयार करण्यासाठी विभाग कोन केले जातात. अमर वटवृक्ष अक्षयवत मंदिराच्या आत उभा आहे, जिथे मृतांसाठी अंतिम विधी केले जातात. सुमारे 51 किलो वजनाचा सोन्याचा ध्वज मंदिराच्या छताला शोभतो. (पहल) म्हणून ओळखले जाणारे चांदीचे लेपित षटकोनी रेलिंग मंदिराच्या आत आढळते.
विष्णुपद मंदिर गया बद्दल तथ्य
- भारतातील गया येथे प्राचीन विष्णुपद मंदिर आहे. हे एक हिंदू मंदिर आहे, ज्यामध्ये भगवान विष्णूची पूजा केली जाते.
- 1787 मध्ये राणी अहिल्याबाईंनी मंदिराची पुनर्बांधणी केली. फाल्गु नदीच्या काठावरील एक सुंदर पवित्र स्थळ, तिन्ही बाजूंनी खडकांनी वेढलेले आणि चौथ्या बाजूला पाण्याने वेढलेले.
- विष्णुपद मंदिर हे नेमके ते ठिकाण आहे, जेथे भगवान विष्णूने गयासुराच्या शरीरावर पाय दाबले होते आणि त्याच्या पायाचा ठसा खडकाळ पृष्ठभागावर सोडला होता.
- विष्णुपद मंदिर हे नेमके ठिकाण असे म्हटले जाते जेथे भगवान विष्णूने आपले पाय गयासुराच्या शरीरावर दाबले आणि खडकाळ पृष्ठभागावर पायांचा ठसा सोडला.
- शिकारा शैलीचा मंदिराच्या वास्तूवर प्रभाव पडला आहे. 100 फूट उंच विमान आणि खांब असलेला मंडप असलेले मुख्य मंदिर हे मंदिराचे केंद्रबिंदू आहे.
- पितृपक्ष महिन्यात मंदिराच्या मैदानावर विशेष जत्रा भरते. पितृपक्ष हा एक काळ आहे जेव्हा हिंदू त्यांच्या पूर्वजांचा सन्मान करतात, विशेषत: अन्न अर्पण करून. पितृपक्षादरम्यान, मृत आत्म्याच्या कुटुंबीयांनी केलेले पिंड दान फायदेशीर आहे.
- रामायणातही या मंदिराचे वर्णन आहे. धर्माचा आधार असल्याने या मंदिराला धर्मशिला असेही म्हणतात.
- पितरांची प्रार्थना केल्यानंतर या मंदिरात भगवान विष्णूचे पाय पाहिल्यास सर्व दुःखांपासून मुक्ती मिळते, अशी मान्यता आहे.
- वेन त्सांग या चिनी प्रवाशाने 629-634 मध्ये गया हे प्रसिद्ध हिंदू शहर म्हणून वर्णन केले.
विष्णुपद मंदिर गया येथील प्रसिद्ध सण
- चित्र पौर्णिमा हा मंदिरातील उत्सवाचा एक प्रमुख प्रसंग आहे.
- वैकुंठ एकादशी – अघान (डिसेंबर-जानेवारी) या हिंदू महिन्यात साजरी होणारी वैकुंठ एकादशी हा मंदिरात साजरा होणारा प्रमुख सण आहे.
- श्री राम नवमी – या दिवशी मंदिर समितीतर्फे विशेष यात्रा आयोजित केली जाते जी शहर रथयात्रेत भाग घेते.
- दीपावली – हा सण एक प्रमुख हिंदू सण आहे जो मोठ्या आनंदाने आणि उत्साहाने साजरा केला जातो.
विष्णुपद मंदिर गया येथे कसे जायचे
गया विष्णुपद मंदिर गया शहरात फाल्गु नदीजवळ आहे.
हवाईमार्गे – विष्णुपद मंदिरासाठी सर्वात जवळचे विमानतळ हे गया विमानतळ आहे जे मंदिरापासून सुमारे 7 किमी अंतरावर आहे.
ट्रेनने – विष्णुपद मंदिरापासून सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन गया रेल्वे स्टेशन आहे जे मंदिरापासून सुमारे 3 किमी अंतरावर आहे.
रस्त्याने – गया बस स्टॉप जो मंदिरापासून फक्त 2 किमी अंतरावर आहे. येथून तुम्ही स्थानिक वाहतूक सेवा किंवा टॅक्सी किंवा स्वतःच्या वाहनाने या मंदिरापर्यंत सहज पोहोचू शकता.