श्री सालासर बालाजी धाम मंदिर हे भगवान हनुमानाच्या भक्तांसाठी एक हिंदू धार्मिक स्थळ आहे. हे सालासर (सुजानगढ जवळ), चुरू, राजस्थान, भारत येथे आहे. सालासर ‘धाम’, राजस्थानच्या चुरू जिल्ह्यात स्थित, जयपूर-बिकानेर महामार्गावरील एक धार्मिक स्थळ आहे. सालासर मंदिरातील हनुमानाची मूर्ती ‘स्वयंभू’ (स्वनिर्मिती) मानली जाते आणि ती एक प्रमुख ‘शक्तीस्थान’ (शक्तीस्थान) आहे.
सालासर बालाजी राणीसती दादीजी मंदिर (झुंझुनू), खातू श्यामजी (खातू) आणि सालासर बालाजी यांच्या धार्मिक मंडळात आहे. हे असे स्थान आहे जेथे भगवान हनुमानजींची पूजा आपल्या परिचित असलेल्या मूर्तीपेक्षा वेगळ्या स्वरूपात किंवा मूर्तीमध्ये केली जाते. हनुमान जी किंवा बालाजीची पूजा येथे मानवी चेहऱ्याच्या मूर्तीच्या रूपात केली जाते. हे असे ठिकाण आहे जे शतकानुशतके राजस्थान, पश्चिम भारत आणि पूर्व पाकिस्तान (पूर्वीचे भारत) च्या विविध भागांतील लाखो यात्रेकरूंच्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी सिद्ध झाले आहे.
सालासर बालाजी धामचे विशेष महत्व
पौराणिक कथेनुसार, एक शेतकरी शेत नांगरत असताना भगवान हनुमानाची मूर्ती सापडली. शेतकऱ्याच्या पत्नीने तिच्या साडीने मूर्ती धुवून बालाजी म्हणून हनुमानाची पूजा केली.
जवळच्या असोटा गावात आसोटा येथील ठाकूर यांच्या स्वप्नात बाळाजीला दर्शन झाले आणि त्यांनी मूर्ती सालासरला पाठवण्याची सूचना केली. तसेच, भगवान बालाजी मोहनदास भक्ताने बालाजीची मूर्ती पाहिली आणि ती असोटाच्या ठाकूरांना कळवली. त्यानंतर मूर्ती सालासर येथे आणण्यात आली.
सालासर बालाजी धामचा इतिहास
फार पूर्वी म्हणजे १७५५ साली राजस्थानच्या नागौरच्या असोटा गावात एका जाट शेतकऱ्याचा नांगर नांगरणी करताना एखाद्या वस्तूवर आदळला आणि तो थांबला. शेतकऱ्याने आजूबाजूला पाहिले असता त्याला एक दगड दिसला. शेतकऱ्याने खोदायला सुरुवात केली आणि त्याला बालाजी किंवा हनुमानाची मूर्ती सापडली. त्याचवेळी शेतकऱ्याची पत्नी दुपारचे जेवण घेऊन शेतात आली. त्यांच्या पत्नीने त्यांच्या जेवणासाठी बाजरीचा चुरमा तयार केला. श्री बालाजी महाराज यांच्यावर शेतकरी चुरमा उपचार करतात. आणि श्री बालाजी महाराजांना बाजरीचा चुरमा अर्पण करण्याची नेहमीच परंपरा आहे. दाढी आणि मिशा असलेला बालाजी एकमेव आहे.
ही घटना श्रावण महिन्याच्या नवव्या दिवशी (जुलै-ऑगस्ट) उज्वल अर्ध्या (पहिला पंधरवडा) मंगळवारी घडली. या घटनेची माहिती शेतकऱ्याने स्थानिकांना दिली. त्याच दिवशी त्या ठिकाणच्या घरमालकाला स्वप्न पडल्याचे सांगितले जाते. भगवान हनुमानाने त्यांना स्वप्नात ही मूर्ती सालासर येथील मंदिरात ठेवण्यास सांगितले. त्याच रात्री भगवान हनुमानाने सालासर निवासी मोहनदास याला स्वप्नात आसोटा येथून सालासर येथे मूर्ती नेऊन आपले अस्तित्व स्थापित करण्याची सूचना केली.
सालासर बालाजी धामची वास्तुकला
मोहनदास महाराजांनी नूरा आणि दाऊ या कारागिरांच्या मदतीने बांधलेले हे मंदिर मुळात मातीचे दगडी बांधकाम होते. मंदिर आता जसे आहे तसे पूर्ण होण्यास दोन वर्षे लागली. विटा, चुना, सिमेंट, मोर्टार, दगड आणि संगमरवरी हे मंदिर बांधण्यात आले आहे. राजस्थानातील सालासर बालाजीची संपूर्ण रचना पांढऱ्या संगमरवरात मढवली आहे; तथापि, गर्भगृह, सभा मंडप आणि परिभ्रमण मार्ग सोन्या-चांदीच्या मोझॅक वर्क आणि फुलांच्या नमुन्यांनी सजवलेले आहेत. प्रवेशद्वार, दरवाजे आणि विधीची भांडी देखील चांदीची आहेत. राजस्थानमधील सालासर बालाजी मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार संगमरवरी बनलेले आहे.
सालासर बालाजी धाम बद्दल महत्वाची माहिती
- सालासर बालाजी, भारतातील सालासर धाम म्हणूनही ओळखले जाते, हे हनुमान भक्तांसाठी एक धार्मिक स्थळ आहे.
- सालासर हे राजस्थानच्या चुरू जिल्ह्यातील सुजानगढजवळील राष्ट्रीय महामार्ग 65 वरील एक शहर आहे.
- एका जाटाने स्थापन केलेले बालाजी मंदिर सालासरच्या मध्यभागी आहे आणि वर्षभर मोठ्या संख्येने भक्त येतात.
- चैत्र आणि अश्विन पौर्णिमेला भक्तांना आकर्षित करण्यासाठी मोठ्या जत्रा भरतात कारण ते देवतेला वंदन करतात.
- सालासर बालाजी हा एका धार्मिक सर्किटचा एक भाग आहे ज्यामध्ये राणी सती मंदिर, जीन माता आणि खातुश्यामजी जवळील तीर्थक्षेत्रे समाविष्ट आहेत.
- येथील बालाजीची मूर्ती इतर सर्व भगवान हनुमान मूर्तींपेक्षा वेगळी आहे. हनुमानाला मिशा आणि दाढी असलेला गोल चेहरा आहे, ज्यामुळे ती जगातील सर्वात अद्वितीय हनुमानाची मूर्ती आहे.
- सालासर धाम त्याच्या चमत्कारांसाठी आणि भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. अनेक भक्त नियमितपणे या मंदिराला भेट देतात आणि त्यांच्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी नारळ बांधणे आणि सावमणी ही परंपरा ते पाळतात.
- हनुमान सेवा समितीतर्फे हनुमान जयंती, चैत्र पौर्णिमा, आश्विन पौर्णिमेला मोठ्या जत्रेचे आयोजन केले जाते.
- मंदिराचे मंदिर आणि गर्भगृह फुलांच्या नमुन्यांसह सजवलेले आहे आणि मंदिराला एक समृद्ध स्वरूप देण्यासाठी सोन्या-चांदीच्या इतर प्रकारची मोज़ेक कामे केली आहेत.
- नारळ बांधणे : नारळाने मोळी बांधणे हा मंदिराचा सर्वात प्रसिद्ध विधी आहे, जो मोठ्या संख्येने भाविक करतात. भक्तांनी पूर्ण श्रद्धेने केल्यास त्यांच्या मनोकामना पूर्ण होतील असा विश्वास आहे.
- आधुनिक सुविधांनी सुसज्ज असलेल्या १२५ हून अधिक धर्मशाळा जगप्रसिद्ध सिद्धपीठ श्री सालासर धाम येथे अभ्यागतांना निवास आणि इतर मूलभूत सेवा पुरवतात आणि जेवणासाठी अनेक उपाहारगृहे आहेत.
सालासर बालाजी धाममधील प्रसिद्ध उत्सव
- श्री हनुमान जयंती (चैत्र शुक्ल चतुर्दशी आणि पौर्णिमा) रोजी देशभरातून हजारो भाविक येतात.
- पौर्णिमा आणि अश्विन शुक्ल चतुर्दशी – या जत्रेला हजारो भाविक आकर्षित करायचे. पौर्णिमा आणि भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी. ही जत्रा इतरांप्रमाणेच आकर्षक आहे. अन्न आणि गोड पेय विनामूल्य प्रदान केले जातात.
सालासर बालाजी धाम कसे जायचे
विमानाने : सांगानेर, जयपूर (१७० किमी) हे मंदिरापासून जवळचे विमानतळ आहे. येथून कॅब घ्या किंवा बस घ्या.
रेल्वेने : मंदिरापासून रतनगड रेल्वे स्टेशन 45 किमी, सुजानगड 27 किमी, लक्ष्मणगड 30 किमी आणि सीकर मंदिरापासून 54 किमी अंतरावर आहे. येथून कॅब घ्या किंवा बस घ्या.
रस्त्याने: मोटारीयोग्य रस्ते जानकी चट्टी येथे संपतात आणि येथूनच यमुनादेवीच्या पवित्र मंदिरापर्यंत 6/5 किमीचा अवघड ट्रेक सुरू होतो. प्रवासातील त्रास टाळण्यासाठी, आपण पोनी किंवा पालखी वापरू शकता. ऋषिकेश, डेहराडून, उत्तरकाशी, टिहरी आणि बरकोट या प्रमुख शहरांमधून बस आणि टॅक्सी उपलब्ध आहेत.