शारदा देवी मैहर शक्तीपीठ किंवा मैहर देवी हे भारताच्या मध्य प्रदेशातील सतना येथील त्रिकुटा टेकडीवर स्थित आहे. मैहर हे त्रिकुटा टेकडीवर असलेल्या शारदा मातेच्या मंदिरासाठी ओळखले जाते. मैहर हे ‘माई’ (आई) आणि ‘हर’ (हार) या शब्दांचे संयोजन आहे. हिंदू पाठ्यपुस्तकांनुसार, भगवान शिव माता देवता सतीचे शरीर घेऊन जात असताना, सती (माई) देवतेचा हार (हर) मैहरमध्ये पडला आणि म्हणून लोक त्याला मैहर म्हणू लागले. हे देवी पार्वतीच्या 51 शक्तीपीठांपैकी एक आहे.
आई नेहमी उंच ठिकाणी बसते असे सांगितले जाते. माँ दुर्गेच्या दर्शनासाठी वैष्णोदेवीकडे जाण्यासाठी भाविक ज्या मार्गाचा वापर करतात. त्याचप्रमाणे मध्य प्रदेशातील सतना जिल्ह्यात मातेच्या दर्शनासाठी १०६३ पायऱ्या केल्या जातात. हे माता मंदिर सतना जिल्ह्यातील मैहर तालुक्यातील त्रिकुट पर्वतावर असल्यामुळे शारदा देवी मैहर म्हणून ओळखले जाते.
शारदा देवी मैहर शक्तीपीठामागील कथा
दाक्षायनी, सती, पार्वती किंवा दुर्गा – हिंदू धर्मातील सर्वात महत्वाची स्त्री आणि सर्वात शक्तिशाली देवता – यांना शक्ती म्हणतात. दुर्गा देवी, महाकाली आणि गोवरी ही शक्ती, शक्ती देवीची तीन प्रमुख रूपे आहेत. ती आदिशक्तीचा अवतार आहे.
सती ही प्रजापती दक्षाची मुलगी होती आणि तिने वडिलांच्या इच्छेला न जुमानता भगवान शिवाशी लग्न केले. प्रजापती दक्षाने एकदा मोठा यज्ञ केला, पण त्याने आपल्या मुलीला आणि जावयाला बोलावले नाही. वडिलांच्या या कृत्याने सतीला खूप दुःख झाले. ती तिथे गेल्यावर तिच्या वडिलांनी सतीकडे दुर्लक्ष करून तिचा अपमान केला. आपल्या पतीचा (भगवान शिवाचा) अपमान तिला सहन झाला नाही आणि तिने यज्ञाच्या अग्नीत उडी मारून आत्महत्या केली. ती गेली, पण तिचे शरीर जळले नाही. भगवान शिवाने रागाच्या भरात आपली वीरभद्र रूपे घेतली होती. दक्षाचे डोके त्याने कापले होते, परंतु शेवटी, त्याने त्याला पुन्हा जिवंत करून क्षमा केली.
उध्वस्त झालेल्या भगवान शिवांनी सतीचे शरीर घेऊन विश्वात भटकले होते. शेवटी भगवान विष्णूंनी आपल्या चक्राचा वापर करून सतीच्या शरीराचे तुकडे केले. शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे रूपांतर शक्तीपीठात झाले. जिथे शरीराचा भाग जमिनीवर पडला होता तिथे मंदिर उगवले होते. शक्तीपीठाचे रक्षण करण्यासाठी, भगवान शिवाने प्रत्येकासाठी 51 भैरव निर्माण केले.
असे म्हटले जाते की भगवान शिव मृत माता देवी (हिंदीमध्ये माई) सतीचे शरीर घेऊन जात असताना, तिचा हार (हिंदीमध्ये हार) या ठिकाणी पडला , ज्यामुळे “मैहर” (मैहर = माई + हर,) हे नाव पडले. याचा अर्थ “आईचा हार”). प्रख्यात वॉरियर्स अल्हा आणि त्याचा भाऊ उदल यांच्याशीही मैहरचा संबंध आहे.
शारदा देवी मैहर शक्तीपीठाचा इतिहास
पृथ्वीराज चौहान यांच्यासोबत लढलेले आल्हा आणि उदल हे शारदा मातेचे निस्सीम भक्त असल्याचे सांगितले जाते. जंगलात लपलेले हे शारदा देवी मंदिर शोधणारे आल्हा आणि उदल यांनी पहिले होते. त्यानंतर, आल्हाने या मंदिरात 12 वर्षे तपस्या करून देवीला प्रसन्न केले. आईने त्याला अमरत्व बहाल केले होते.
पौराणिक कथेनुसार, आल्हा माता एकेकाळी शारदा माई म्हणून ओळखली जात होती आणि परिणामी, हे मंदिर शारदा माई मंदिर म्हणून ओळखले जाऊ लागले. आजही असा दावा केला जातो की आल्हा आणि उदल दररोज आई शारदाला भेट देतात. अल्हा तालब हे मंदिराच्या पलीकडे डोंगराखाली लपलेले तलाव आहे. इतकंच नाही तर तलावापासून २ किलोमीटर पुढे गेल्यावर एक आखाडा सापडतो, त्याबद्दल आल्हा आणि उदल यांच्यात कुस्ती होत असे.
शारदा देवी मैहर शक्तीपीठाची वास्तुकला
देवी शारदा महान ऋषी मार्कंडेय यांच्यासमोर प्रकट झाल्याची नोंद आहे आणि त्यांना बुद्धीचे वरदान दिले आहे. तेव्हापासून, टेकडीला एक पवित्र स्थान म्हणून ओळखले जाते, असंख्य यात्रेकरू त्याला भेट देतात.
सध्याच्या मंदिराची स्थापना एकोणिसाव्या शतकात मैहरच्या राजघराण्याने, बुंदेलांनी केली होती. मंदिराची वास्तू राजपूत आणि मुघल परंपरेचे एकत्रीकरण आहे, ज्यामध्ये भिंती आणि छत झाकलेले विस्तृत कोरीवकाम आणि सजावट आहे. वर्षानुवर्षे, मंदिराचे विविध जीर्णोद्धार झाले आहेत, ज्यात नवीन सभामंडप तयार करणे आणि सोन्याचा मुलामा असलेला घुमट स्थापित करणे समाविष्ट आहे.
मंदिरात भगवान बाला गणपती, भगवान मुरुगा आणि आचार्य श्री शंकरासाठी योग्य ठिकाणी तीर्थस्थाने आहेत, आचार्य आदि शंकराच्या पावलावर पाऊल ठेवून अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा उपदेश करणार्या शृंगेरीच्या मुख्य मठात तीन वेळा पूजा केली जाते.
शारदा देवी मैहर शक्तीपीठाबद्दल तथ्य
- मैहर हे मध्य प्रदेश राज्यातील सतना जिल्ह्यात वसलेले शहर आहे. मैहर हे नाव ‘माई’ (आई) + ‘हर’ (हार) या दोन शब्दांच्या मिश्रणातून तयार झाले आहे.
- टेकडीच्या माथ्यावर जाण्यासाठी 1063 पायर्या आहेत, सध्या तेथे रोपवेची सुविधाही उपलब्ध आहे.
- मोठ्या संख्येने भाविक त्यांच्या मुलांना शिक्षण सुरू करण्यासाठी घेऊन येतात.
- नवरात्रोत्सवाच्या दिवसांत, जगन्माथा शारदांबिका ब्रह्मी, माहेश्वरी, गौमरी, वैष्णवी, इंद्राणी, चामुंडेश्वरी आणि गजलक्ष्मी या आकर्षक अलंकारांमध्ये दिसते.
- शारदांबल या प्रमुख देवताची मूर्ती पाच धातूंनी बनलेली आहे – तामिळमध्ये एमपोन.
- असे मानले जाते की पृथ्वीराज चौहान यांच्याशी युद्ध करणारे आल्हा आणि उदल हे देखील शारदा मातेचे महान भक्त होते.
- आल्हा आणि उदल यांनी जंगलात शारदा देवीचे मंदिर शोधून काढले.
- मातेसोबतच श्री कालभैरवी, भगवान, हनुमान जी, देवी काली, दुर्गा, श्री गौरी शंकर, शेष नाग, फुलमती माता, ब्रह्मा देव आणि जलापा देवी यांचीही पूजा या पर्वत शिखरावर केली जाते.
- शारदा देवी मैहर शक्तीपीठाला भक्त भेट देतात जे शारदा देवीकडून आशीर्वाद आणि मार्गदर्शन घेतात. देवीची प्रार्थना केल्याने बुद्धी, ज्ञान आणि एखाद्याच्या प्रयत्नात यश मिळते असे मानले जाते.
- शारदा देवी मैहर शक्तीपीठ हे आध्यात्मिक उपचारांचे ठिकाण देखील मानले जाते, अनेक भक्त आजार आणि रोगांपासून चमत्कारिक पुनर्प्राप्तीची तक्रार करतात.
शारदा देवी मैहर शक्तीपीठातील उत्सव
- दुर्गा पूजा. (हिवाळी) – अश्विन (सप्टे-ऑक्टोबर) महिन्यात या मंदिरात भक्त नवरात्रोत्सव साजरा करतात.
- नवरात्री. (उन्हाळा) – ते चैत्र (मार्च-एप्रिल) पंधरवड्यात इतर नवरात्र साजरे करतात. दर नऊ दिवसांनी ते नवदुर्गाची (नऊ दुर्गा) पूजा करतात.
- दिवाळी – दिवाळी हा शहरातील सर्वात प्रशंसनीय आणि शुभ सणांपैकी एक आहे.
- महाशिवरात्री – महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने मंदिरात भव्य जत्रेचे आयोजन केले जाते.
शारदा देवी मैहर शक्तीपीठ कसे जायचे
शारदा देवी मैहर मंदिर त्रिकुट टेकडी , मैहर शहर, मध्य प्रदेश येथे आहे . मैहर माता मंदिर माता शारदा यांना समर्पित आहे .
हवाई मार्गे : मैहरचे सर्वात जवळचे विमानतळ जबलपूर विमानतळ आहे, जे सुमारे 170 किमी अंतरावर आहे. विमानतळावरून, आपण मैहरला जाण्यासाठी टॅक्सी किंवा बसने जाऊ शकता. तसेच, लाल बहादूर शास्त्री विमानतळ (बबतपूर) मंदिरापासून 75 किमी अंतरावर आहे.
रेल्वेमार्गे : मंदिर मैहर रेल्वे स्थानकापासून सुमारे 1.5 किमी अंतरावर आहे.
रस्त्याने : राष्ट्रीय महामार्ग 27 आणि राज्य महामार्ग 11 हे मैहर मधून जातात, ज्यामुळे रस्त्याने सहज प्रवेश करता येतो.
रोपवे: मंदिर एका टेकडीवर आहे आणि मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी तुम्हाला अनेक पायऱ्या चढून जावे लागेल. वैकल्पिकरित्या, तुम्ही रोपवेने मंदिरात जाऊ शकता, जे आजूबाजूच्या परिसराचे आश्चर्यकारक दृश्य देते.