सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठ किंवा सप्तश्रृंगी मंदिर हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नाशिकपासून ६० किलोमीटर अंतरावर असलेले हिंदू तीर्थक्षेत्र आहे. हिंदू पौराणिक कथांनुसार, प्रत्येक सात पर्वत शिखरावर सप्तशृंगी देवीचे निवासस्थान आहे. श्रुंग म्हणजे शिखरे आणि सप्त म्हणजे सात. हे नाशिक जवळील कळवण तालुक्यातील नांदुरी या भारतीय गावात आहे. मराठे आणि काही हिंदू जमातींद्वारे देवीची पुष्कळ काळापासून पूजा केली जाते आणि काही लोक तिला त्यांचे कुलदैवत मानतात.
सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठ हे ५१ शक्तीपीठांपैकी एक आहे . या मंदिरातील देवीला सात डोंगरांची देवी असेही म्हणतात. माता सप्तशृंगी देवीच्या दर्शनासाठी भारतभरातून दररोज भाविक येत असतात. देवी ही स्वयंभू (स्वयं-प्रगट) पर्वताच्या निखळ मुखावरील खडकावर असल्याचे म्हटले जाते. तिच्याभोवती सात (संस्कृतमधील सप्त-) शिखरे आहेत (संस्कृतमध्ये शृंगा-), म्हणून नाव- सप्त शृंगी माता (सात शिखरांची माता).
सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठामागील कथा
दक्षिणायनी, सती, पार्वती किंवा दुर्गा हिंदू धर्मातील सर्वात महत्वाची स्त्री आणि सर्वात शक्तिशाली देवता यांना शक्ती म्हणतात. दुर्गा देवी, महाकाली आणि गोवरी ही शक्ती, शक्ती देवीची तीन प्रमुख रूपे आहेत. ती आदिशक्तीचा अवतार आहे.
सती ही प्रजापती दक्षाची मुलगी होती आणि तिने वडिलांच्या इच्छेला न जुमानता भगवान शिवाशी लग्न केले. प्रजापती दक्षाने एकदा मोठा यज्ञ केला, पण त्याने आपल्या मुलीला आणि जावयाला बोलावले नाही. वडिलांच्या या कृत्याने सतीला खूप दुःख झाले. ती तिथे गेल्यावर तिच्या वडिलांनी सतीकडे दुर्लक्ष करून तिचा अपमान केला. आपल्या पतीचा (भगवान शिवाचा) अपमान तिला सहन झाला नाही आणि तिने यज्ञाच्या अग्नीत उडी मारून आत्महत्या केली. ती गेली, पण तिचे शरीर जळले नाही. भगवान शिवाने रागाच्या भरात आपली वीरभद्र रूपे घेतली होती. दक्षाचे डोके त्याने कापले होते, परंतु शेवटी, त्याने त्याला पुन्हा जिवंत करून क्षमा केली.
उध्वस्त झालेल्या भगवान शिवांनी सतीचे शरीर घेऊन विश्वात भटकले होते. शेवटी, भगवान विष्णूंनी आपल्या चक्राचा वापर करून सतीच्या शरीराचे तुकडे केले. शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे रूपांतर शक्तीपीठात झाले. जिथे शरीराचा भाग जमिनीवर पडला होता तिथे मंदिर उगवले होते. शक्तीपीठाचे रक्षण करण्यासाठी, भगवान शिवाने प्रत्येकासाठी 51 भैरव निर्माण केले.
हे मंदिर महाराष्ट्रात ‘साडेतीन शक्तीपीठ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. हिंदू परंपरेनुसार, सप्तशृंगी देवीचा निवास सात पर्वत शिखरांमध्ये आहे. सप्त म्हणजे सात आणि श्रुंग म्हणजे शिखर. देवीचे स्थान सप्तशृंगीच्या सात टेकड्यांनी वेढलेले आहे. जे सामान्यतः घाड म्हणून ओळखले जाते. शिखरांची सरासरी सरासरी 4500 फूट उंची असते.
सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठ हे ५१ शक्तीपीठांपैकी एक आहे . या मंदिरातील देवीला सात उतारांची देवी म्हणतात. नाशिक शहरातील गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात सती देवीच्या हनुवटीचे दोन्ही भाग पडले. सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठाला चिबुका असेही म्हणतात.
सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठाचा इतिहास
सप्तशृंगी देवी ही महिषासुर मर्दिनी , म्हशीच्या आकाराची राक्षसी आहे, जिला सप्तशृंगीने मारले होते असे म्हटले जाते . असे मानले जाते की मार्कंडेय ऋषींनी देवी महात्म्य, देवीच्या महानतेची आणि तिच्या कर्तृत्वाची प्रशंसा करणारा एक पवित्र ग्रंथ लिहिला. मार्कंडेयाने देवी राहत असलेल्या टेकडीच्या समोरच्या टेकडीवर कठोर तपश्चर्या केली, ज्याला आता त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.
देवीच्या या अठरा हातांचे वर्णन अख्यायकाने देवीमहात्म्यात केले आहे. महिषासुर नावाच्या रानटी दुष्ट उपस्थितीने सर्वांची गैरसोय होऊ लागली हे मान्य आहे. ब्रह्मदेवाची तपश्चर्या करून महिषासुराला अमरत्वाचे वरदान मिळाले. तथापि, महिषासुराचा नाश केवळ स्त्रीच करू शकते. महिशरूरला मारण्यासाठी सर्व देवतांनी आदिशक्तीला आवाहन केले.
शिवाय, देवीने महिषासुराशी युद्ध करून त्याचा वध केला. शिवाय, सप्तशृंगी माता मंदिरातील सात टेकड्यांवर ही घटना घडली. वाणी देवी (सप्तश्रृंगी माता) हिला महिषासुर मर्धिनी म्हणूनही ओळखले जाते. महिषासुराचा वध करण्यासाठी देवीला सर्व देवतांकडून 18 शस्त्रे देण्यात आली. याव्यतिरिक्त, तिच्याकडे त्या 18 शस्त्रांनी 18 हात भरलेले आहेत.
सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठाची वास्तुकला
देवी ही स्वयंभू (स्वयं-प्रगट) पर्वताच्या निखळ मुखावरील खडकावर असल्याचे म्हटले जाते. तिच्याभोवती सात (संस्कृतमधील सप्त-) शिखरे आहेत (संस्कृतमध्ये शृंगा-), म्हणून नाव- सप्त शृंगी माता (सात शिखरांची माता).
सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठाची रचना गेल्या शतकांतील पोर्टिको रचनेच्या मंदिरांसारखी आहे आणि त्याचे श्रेय सातारा कमांडर एन चीफ यांना दिले जाते. वाणी सप्तशृंगी देवीला नाकाची अंगठी (नटणी), डोक्यावर मुकुट, सोन्याचे हार आणि रंगीबेरंगी साडीने सजवले जाते. सप्तशृंगी देवीची मूर्ती 8 फूट उंच असल्याने तिला 10.05 मीटर साडी (11 वरसाडी) आणि चोलीसाठी 3 मीटर कापड लागते.
देवी ही एक भव्य आकृती आहे जी सुमारे 10 फूट उंच आहे आणि 18 हातांनी विविध शस्त्रे आहेत. या प्रदेशात लाभदायक मानली जाणारी सिंदूर नेहमी मूर्तीच्या बाह्यभागाला लावली जाते. यात स्ट्रिंग्स ऑफ बीड्स बॅटल एक्स, गदा बाण, थंडरबोल्ट लोटस, बो वॉटर पॉट, कुडगेल लान्स, तलवार ढाल, शंख बेल, वाईन कप ट्रायडेंट आणि नूज स्पिनिंग डिस्क यासारखी शस्त्रे आहेत जी सुदर्शन चक्र म्हणून ओळखली जाते.
सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठाविषयी तथ्य
- सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठ हे नाशिकमधील नांदुरी गावाजवळ वसलेले हिंदू मंदिर आहे. हे मंदिर 1,230 मीटर उंचीवर असलेल्या कड्याच्या वर आहे.
- हे मंदिर सप्तशृंगी देवीला समर्पित आहे. हे मंदिर महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तीपीठांपैकी एक म्हणून प्रसिद्ध आहे.
- भारतीय उपखंडातील 51 शक्तीपीठांपैकी हे मंदिर देखील एक आहे आणि हे असे स्थान आहे जिथे सतीचे एक अंग, तिचा उजवा हात खाली पडल्याची नोंद आहे.
- देवीची प्रतिमा मोठी आहे – 18 हातांनी सुमारे 10 फूट उंच, विविध शस्त्रे धरलेली आहेत.
- मूर्तीवर नेहमी सिंदूर लेपित असतो, जो या प्रदेशात शुभ मानला जातो.
- महाराष्ट्रातील देवींच्या स्थानांपैकी हे एक महत्त्वाचे स्थान आहे. डोंगराच्या पायथ्याशी कापलेली एक जुनी वाट आहे, जी अगदी पायथ्यापासून सुरू होते. मात्र, आता 1150 मीटर उंचीपर्यंत जाणारा मोटारीयोग्य रस्ता तयार करण्यात आला आहे.
- सप्तशृंगी मंदिराजवळ इतर अनेक देवस्थान आहेत. यापैकी काही देवस्थानांमध्ये जलगुंफा, कालीकुंड आणि सूर्यकुंड, शिवतीर्थ, मार्कंडेय दर्शन, तांबूलतीर्थ आणि सतीचाकडा यांचा समावेश आहे.
- तिला ब्रह्मस्वरूपिणी (“ज्याला ब्रह्माचे रूप आहे”) असेही म्हणतात. देवी ब्रह्मदेवाच्या कमंडलूमधून प्रकट झाल्याची नोंद आहे.
सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठातील उत्सव
- दुर्गा पूजा. (हिवाळी) – अश्विन (सप्टे-ऑक्टोबर) महिन्यात या मंदिरात भक्त नवरात्रोत्सव साजरा करतात.
- नवरात्री. (उन्हाळा) – ते चैत्र (मार्च-एप्रिल) पंधरवड्यात इतर नवरात्र साजरे करतात. प्रत्येक नऊ दिवसात ते नवदुर्गाची (नऊ दुर्गा) पूजा करतात.
- दिवाळी – दिवाळी हा शहरातील सर्वात प्रशंसनीय आणि शुभ सणांपैकी एक आहे.
- गुढीपाडवा : गुढीपाडवा हा सण आहे जो नवीन वर्ष वाढवतो आणि सामान्यतः हिंदू चंद्र कॅलेंडरनुसार चैत्र महिन्याच्या पहिल्या दिवशी साजरा केला जातो.
- चैत्रोत्सव : हा सण राम नवमी (हिंदू महिन्याच्या तेजस्वी पंधरवड्यातील नववा चंद्र दिवस) रोजी सुरू होतो आणि चैत्र पौर्णिमेला (पौर्णिमेचा दिवस) समाप्त होतो, उत्सवाचा सर्वात मोठा दिवस.
- महाशिवरात्री – महाशिवरात्री हा दिवस जेव्हा शिव तत्व पृथ्वीला स्पर्श करते. शिवरात्री हे साधकासाठी नवीन वर्षासारखे असते.
सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठात कसे जायचे
नाशिक हे महाराष्ट्र, भारतातील प्रमुख शहरे, जिल्हे आणि तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे आणि त्यामुळे भारतातील सर्व प्रमुख शहरांशी रस्ते, रेल्वे आणि हवाई नेटवर्कने जोडलेले आहे.
विमानाने : ओझर नाशिक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ शहरापासून अवघ्या २४ किमी अंतरावर आहे.
रेल्वेमार्गे : नाशिकरोड रेल्वे स्टेशन ते सप्तशृंगी भ्रामरी शक्तीपीठ हे अंतर रस्त्याने ४ किमी आहे तर नाशिक रेल्वे स्थानक हे पवित्र मंदिरापासून सुमारे ७८.८ किलोमीटर अंतरावर आहे.
रस्त्याने : मंदिरासाठी नियमित बससेवा उपलब्ध आहे. नाशिक सीबीएस बसस्थानकावरून बसेस धावतात. नाशिकला पोहोचा आणि नाशिक शहरातून वणीला टॅक्सी किंवा बस घ्या. तुम्ही तुमच्या खाजगी वाहनाने नांदुरी गड नाशिकच्या माथ्यावर जाऊ शकता.