नंदिकेश्वरी शक्तीपीठ , सामान्यतः नंदिकेश्वरी ताल म्हणून ओळखले जाते, हे पश्चिम बंगालमधील सैंथिया शहरात स्थित आहे. हे मंदिर भारतीय उपखंडातील सुप्रसिद्ध ५१ शक्तीपीठांपैकी एक आहे. देवीला तिचे नाव ‘नंदी’, भगवान शिवाचे शुभंकर आणि अनुयायी आणि ‘ईश्वरी’ यावरून आले आहे, ज्याचा अर्थ “नंदी, दैवी बैल” द्वारे पूजलेला आहे.
सैंथिया शहर मयूरक्षी नदीच्या काठी वसलेले आहे. हिंदू धर्मग्रंथानुसार येथे सतीच्या गळ्यातील फीत पडली. येथे देवी शक्तीची नंदिनी आणि भैरवाची नंदिकेश्वर म्हणून पूजा केली जाते. हे शक्तीपीठ झाडाच्या तळाशी आहे. नंदीपूर शक्तीपीठ हे नंदिकेश्वर मंदिर म्हणूनही ओळखले जाते. नंदीपूर शक्तीपीठात देवी कासवाच्या आकाराच्या खडकाच्या रूपात विराजमान आहे.
नंदिकेश्वरी शक्तीपीठामागील कथा
दाक्षायनी, सती, पार्वती किंवा दुर्गा – हिंदू धर्मातील सर्वात महत्वाची स्त्री आणि सर्वात शक्तिशाली देवता – यांना शक्ती म्हणतात. दुर्गा देवी, महाकाली आणि गोवरी ही शक्ती, शक्ती देवीची तीन प्रमुख रूपे आहेत. ती आदिशक्तीचा अवतार आहे.
सती ही प्रजापती दक्षाची मुलगी होती आणि तिने वडिलांच्या इच्छेला न जुमानता भगवान शिवाशी लग्न केले. प्रजापती दक्षाने एकदा मोठा यज्ञ केला, पण त्याने आपल्या मुलीला आणि जावयाला बोलावले नाही. वडिलांच्या या कृत्याने सतीला खूप दुःख झाले. ती तिथे गेल्यावर तिच्या वडिलांनी सतीकडे दुर्लक्ष करून तिचा अपमान केला. आपल्या पतीचा (भगवान शिवाचा) अपमान तिला सहन झाला नाही आणि तिने यज्ञाच्या अग्नीत उडी मारून आत्महत्या केली. ती गेली, पण तिचे शरीर जळले नाही. भगवान शिवाने रागाच्या भरात आपली वीरभद्र रूपे घेतली होती. दक्षाचे डोके त्याने कापले होते, परंतु शेवटी, त्याने त्याला पुन्हा जिवंत करून क्षमा केली.
उध्वस्त झालेल्या भगवान शिवांनी सतीचे शरीर घेऊन विश्वात भटकले होते. शेवटी भगवान विष्णूंनी आपल्या चक्राचा वापर करून सतीच्या शरीराचे तुकडे केले. शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे रूपांतर शक्तीपीठात झाले. जिथे शरीराचा भाग जमिनीवर पडला होता तिथे मंदिर उगवले होते. शक्तीपीठाचे रक्षण करण्यासाठी, भगवान शिवाने प्रत्येकासाठी 51 भैरव निर्माण केले.
हे मंदिर आईच्या ५१ शक्तीपीठांपैकी एक आहे . या मंदिरात शक्तीची ‘महामाया’ म्हणून पूजा केली जाते आणि भैरवाची ‘त्रिसंध्यस्वर’ म्हणून पूजा केली जाते. पुराणानुसार कपडे किंवा दागिने येथे पडले आहेत.
नंदिकेश्वरी शक्तीपीठाचा इतिहास
इतिहासानुसार, नंदिकेश्वरी शक्तीपीठ मंदिर हे पश्चिम बंगाल भारतातील ऐतिहासिक ठिकाणांपैकी एक आहे, जेथे हिंदू भक्त देवी “नंदिनी” च्या दैवी शक्तीची देवी शक्ती म्हणून पूजा करतात. हिंदू परंपरेनुसार, देवी सतीचा “हार” येथे पडला आणि कासवाच्या आकाराच्या मोठ्या खडकात देवी उपस्थित आहे.
या कल्पित दैवी स्थानाच्या प्रमुख मूर्ती म्हणजे देवी “नंदिनी” आणि भगवान शिव “नंदिकेश्वर” या तिस्ता नदीच्या काठावर पूजल्या जातात. पवित्र स्थळ माँ दुर्गा आणि भगवान शिव यांचा सन्मान करते. सध्याचे मंदिर 1913 मध्ये, 1320 च्या बंगाली वर्षात बांधले गेले.
नंदिकेश्वरी शक्तीपीठाची वास्तुकला
किरमिजी रंगाच्या मंदिराचा पिरॅमिडल घुमट देवी नंदिनीच्या गर्भगृहाला चिन्हांकित करतो, जिथे तिची नंदिकेश्वर म्हणून ओळखल्या जाणार्या भैरवासोबत पूजा केली जाते.
मंदिरातील मुख्य मूर्ती काळ्या दगडाची आहे, जी आता जवळजवळ लाल झाली आहे, कारण भक्त नंदिकेश्वरी म्हणून पवित्र दगडाची प्रार्थना करण्यासाठी सिंदूर वापरतात. मूर्तीला चांदीचा मुकुट आणि तीन सोनेरी डोळे आहेत. मंदिराच्या बाजूला असलेल्या प्राचीन वटवृक्षावर भक्त लाल किंवा पिवळा धागा (धागा) बांधतात.
राम-सीता मंदिर, शिव मंदिर, महा सरस्वती मंदिर, महालक्ष्मी-गणेश मंदिर, लक्ष्मी-नारायण मंदिर, राधा गोविंदा मंदिर, भैरव नंदिकेश्वरी मंदिर आणि हनुमान (बजरंगबली) मंदिरासह अनेक मंदिरे सीमेच्या आत आहेत. तेथे एक भव्य पवित्र वटवृक्ष आहे जेथे विश्वासणारे त्यांची स्वप्ने सत्यात उतरवण्यासाठी लाल आणि पिवळे धागे बांधतात.
नंदिकेश्वरी शक्तीपीठाबद्दल तथ्य
- नंदीपूर शक्तीपीठ हे भारताच्या पश्चिम बंगाल (कोलकाता) राज्यातील सैंथिया येथील एक हिंदू पवित्र स्थळ आहे.
- ५१ शक्तीपीठांपैकी एक असलेले हे मंदिर आजूबाजूच्या प्रदेशातील अभ्यागत आणि उपासकांना आकर्षित करते.
- देवीचे नाव ‘नंदी’, भगवान शिवाचे शुभंकर आणि अनुयायी, आणि ‘ईश्वरी’ (देवी) वरून आले आहे, याचा अर्थ ‘नंदी, दैवी बैल’ द्वारे पूजलेला आहे.
- मंदिरातील आध्यात्मिक वातावरण भक्तांच्या हृदयाला आणि मनाला शांती प्रदान करते.
- .मंदिरातील मूर्ती एक काळ्या दगडाची आहे जी आता जवळजवळ लाल झाली आहे कारण भक्त पवित्र दगडाला माँ म्हणून प्रार्थना करण्यासाठी सिंदूर वापरतात.
- या मंदिरात इतर देवी देवतांचे छोटे-मोठे मंदिर आहे.
- या संकुलात एक पवित्र वृक्ष आहे ज्यावर भक्त आपल्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी लाल धागा बांधतात.
- नंदीपूर शक्तीपीठात सर्व सण साजरे केले जातात, विशेषत: दुर्गा पूजा आणि नवरात्रीचे सण, जेथे विशेष पूजा आयोजित केली जाते.
नंदिकेश्वरी शक्तीपीठातील उत्सव
- दुर्गा पूजा. (हिवाळी) – अश्विन (सप्टे-ऑक्टोबर) महिन्यात या मंदिरात भक्त नवरात्रोत्सव साजरा करतात.
- नवरात्री. (उन्हाळा) – ते चैत्र (मार्च-एप्रिल) पंधरवड्यात इतर नवरात्र साजरे करतात. दर नऊ दिवसांनी ते नवदुर्गाची (नऊ दुर्गा) पूजा करतात.
- दिवाळी – दिवाळी हा शहरातील सर्वात प्रशंसनीय आणि शुभ सणांपैकी एक आहे.
- महाशिवरात्री – महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने मंदिरात भव्य जत्रेचे आयोजन केले जाते.
- दर शरद ऋतूत नंदिकेश्वरी मंदिरात वार्षिक उत्सव होतो.
नंदिकेश्वरी शक्तीपीठात कसे जायचे
नंदिकेश्वरी शक्तीपीठ हे भारताच्या पश्चिम बंगाल राज्यातील बीरभूम जिल्ह्यातील सैंथिया शहरात आहे.
हवाई मार्गे : सर्वात जवळचे विमानतळ डमडम, कोलकाता विमानतळ आहे. नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हे नंदिकेश्वर मंदिरापासून सुमारे १९३ किलोमीटर अंतरावर आहे.
रेल्वेने : जवळचे रेल्वे स्टेशन नंदीपुरा स्टेशन आहे. नंदिकेश्वर मंदिरापासून सुमारे ७०० मीटर अंतरावर सैंथिया जंक्शन.
रस्त्याने : नंदिकेश्वरी शक्तीपीठ मंदिर नंदीपुरा येथे जाण्यासाठी अनेक सार्वजनिक आणि खाजगी वाहने उपलब्ध आहेत.