नागर शैली | मंदिर वास्तुकला –
नागर शैली ही एक हिंदू मंदिर स्थापत्य शैली आहे जी उत्तर भारतात प्रचलित होती. ही शैली प्राचीन काळातील वैदिक मंदिरांपासून विकसित झाली आणि गुप्त साम्राज्य (320-550 सीई) ते दिल्ली सल्तनत (1206-1526 सीई) या काळात सर्वात लोकप्रिय शैली होती.नागर शैलीची सुरुवात गुप्त साम्राज्यात झाली असे मानले जाते. गुप्त साम्राज्यात बांधण्यात आलेल्या काही मंदिरांमध्ये नागर शैलीचे वैशिष्ट्ये दिसतात. उदाहरणार्थ, अजिंठा लेणी आणि एलोरा लेणी या गुप्त साम्राज्यात बांधण्यात आलेल्या मंदिरांमध्ये नागर शैलीचे वैशिष्ट्ये दिसतात.नागर शैलीचा विकास गुप्त साम्राज्यानंतर चालू राहिला. गुप्त साम्राज्यानंतरच्या काळात बांधण्यात आलेल्या अनेक मंदिरांमध्ये नागर शैलीचे वैशिष्ट्ये दिसतात. उदाहरणार्थ, सोमनाथ मंदिर, काशी विश्वनाथ मंदिर आणि अक्षरधाम मंदिर या मंदिरांमध्ये नागर शैलीचे वैशिष्ट्ये दिसतात.
नागर शैलीतील मंदिरे प्रामुख्याने दगडात बांधलेली असतात आणि त्यांची आकृती स्तंभसदृश असते. नागर शैलीतील मंदिरे सहसा एकच गाभारा असलेल्या असतात आणि त्यात एकच देवताची मूर्ती असते. नागर शैलीतील मंदिरे सहसा एकमेकांशी जोडलेली असतात आणि त्यात एक मोठी प्रांगण असते. नागर शैलीतील मंदिरे सहसा शिल्पांनी सुशोभित असतात आणि त्यात विविध देवदेवतांच्या मूर्ती असतात.मंदिराचे गर्भगृह हे सर्वात पवित्र स्थान असते आणि ते एक उंच दगडाच्या स्तंभावर उभे असते. गर्भगृहाभोवती एक खुला मंडप असतो आणि मंडपाच्या चारही बाजूंना एक भिंत असते. भिंतीवर देवदेवतांची मूर्ती आणि शिल्पे असतात. मंदिराच्या शिखरावर एक उंच स्तंभ असतो आणि स्तंभावर एक शिखर असते. शिखर हे मंदिराचे प्रतीक असते आणि ते हिंदू धर्मातील देवता शिवाला समर्पित असते.
नागर शैलीतील मंदिरे विविध प्रकारची आहेत. काही मंदिरे एकेरी असतात, तर काही मंदिरे एकमेकांशी जोडलेली असतात. काही मंदिरे लहान असतात, तर काही मंदिरे मोठी असतात. काही मंदिरे सुंदर असतात, तर काही मंदिरे साध्या असतात.
नागर शैलीतील मंदिरे चार भागांत विभागली जातात:
- मंडप: हा मंदिराचा प्रवेशद्वार आहे. मंडप सहसा एकाच छताखाली असतो आणि त्यात एक किंवा दोन स्तंभ असतात.
- गर्भगृह: हा मंदिराचा मुख्य भाग आहे. गर्भगृहात देवतेची मूर्ती असते. गर्भगृह सहसा एकाच छताखाली असते आणि त्यात एक किंवा दोन स्तंभ असतात.
- अर्धमंडप: हा गर्भगृहाचा पुढचा भाग आहे. अर्धमंडप सहसा एकाच छताखाली असतो आणि त्यात एक किंवा दोन स्तंभ असतात.
- प्रांगण: हा मंदिराचा बाहेरचा भाग आहे. प्रांगण सहसा एक मोठी जागा असते आणि त्यात एक किंवा दोन स्तंभ असतात.
नागर शैलीतील मंदिरे सहसा विविध प्रकारच्या दगडांमध्ये बांधली जातात. या दगडांमध्ये प्रामुख्याने ग्रेनाइट, बलुआ पत्थर आणि संगमरमर यांचा समावेश आहे. नागर शैलीतील मंदिरे सहसा शिल्पांनी सुशोभित असतात. या शिल्पांमध्ये विविध देवदेवतांच्या मूर्ती, पशुपक्षी, वनस्पती आणि ज्या विषयावर मंदिर बांधले आहे त्या विषयाशी संबंधित शिल्पे असतात.
नागर शैलीतील मंदिरांचे काही वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
- मंदिरे प्रामुख्याने दगडात बांधली जातात.
- मंदिरे प्रामुख्याने स्तंभसदृश आकाराची असतात.
- मंदिरांमध्ये अनेक स्तंभ असतात.
- मंदिरांमध्ये अनेक शिल्पे असतात.
- मंदिरे प्रामुख्याने हिंदू देवतांना समर्पित असतात.
नागर शैलीतील काही प्रसिद्ध मंदिरे:
- सोमनाथ मंदिर: हे मंदिर गुजरातमधील प्रभास पाटन शहरात आहे. हे मंदिर सोमनाथ देवतेला समर्पित आहे. सोमनाथ मंदिर हे भारतातील बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे.
- केदारनाथ मंदिर: हे मंदिर उत्तराखंडमधील केदारनाथ गावात आहे. हे मंदिर भगवान शिवाला समर्पित आहे. केदारनाथ मंदिर हे भारतातील बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे.
- जगन्नाथ मंदिर: हे मंदिर ओडिशामधील पुरी शहरात आहे. हे मंदिर भगवान जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांना समर्पित आहे. जगन्नाथ मंदिर हे भारतातील चार धाम तीर्थक्षेपांपैकी एक आहे.
- मथुरा मंदिर: हे मंदिर उत्तर प्रदेशमधील मथुरा शहरात आहे. हे मंदिर भगवान कृष्णाला समर्पित आहे. मथुरा मंदिर हे भारतातील सर्वात प्राचीन मंदिरांपैकी एक आहे.
- वाराणसी मंदिर: हे मंदिर उत्तर प्रदेशमधील वाराणसी शहरात आहे. हे मंदिर भगवान शिवाला समर्पित आहे. वाराणसी मंदिर हे भारतातील सर्वात पवित्र शहरांपैकी एक आहे.
नागर शैलीतील मंदिरे भारताच्या समृद्ध सांस्कृतिक इतिहासाचे प्रतीक आहेत. या मंदिरांनी भारताला एक अद्वितीय वास्तुकला प्रदान केली आहे. नागर शैली ही हिंदू मंदिर स्थापत्य शैलींमध्ये सर्वात महत्त्वाची शैली आहे. ही शैली भारताच्या समृद्ध सांस्कृतिक इतिहासाचे प्रतिबिंब आहे.