मिथिला शक्तीपीठ किंवा माँ उमा देवी मंदिर बिहार सीमेजवळ जनकपूर (नेपाळ) येथे आहे. मिथिला शक्तीपीठ हे माँ सतीच्या ५१ शक्तीपीठांपैकी एक आहे . हे मंदिर दुर्गादेवी उमा देवीला समर्पित आहे. किल्ल्याचे चित्रण करणारे मंदिर पांढरे आहे. येथे देवी शक्तीची ‘उमा’ किंवा ‘महादेवी’ आणि भैरवाची ‘महोदर’ म्हणून पूजा केली जाते.
मिथिला शक्तीपीठात माता सतीचा डावा खांदा पडला होता. हा प्रदेश सुप्रसिद्ध हिंदू पवित्र महाकाव्य रामायणातील अतिरिक्त इतिहासासाठी प्रसिद्ध आहे. सीता माता (भगवान रामाची पत्नी) आणि तिच्या वडिलांचा जन्म जनकपुरी येथे झाला असल्याने, जनक या प्रसिद्ध राजाने पूर्वी या प्रांतावर राज्य केले.
मिथिला शक्तीपीठामागील कथा
दाक्षायनी, सती, पार्वती किंवा दुर्गा – हिंदू धर्मातील सर्वात महत्वाची स्त्री आणि सर्वात शक्तिशाली देवता – यांना शक्ती म्हणतात. दुर्गा देवी, महाकाली आणि गोवरी ही शक्ती, शक्ती देवीची तीन प्रमुख रूपे आहेत. ती आदिशक्तीचा अवतार आहे.
सती ही प्रजापती दक्षाची मुलगी होती आणि तिने वडिलांच्या इच्छेला न जुमानता भगवान शिवाशी लग्न केले. प्रजापती दक्षाने एकदा मोठा यज्ञ केला, पण त्याने आपल्या मुलीला आणि जावयाला बोलावले नाही. वडिलांच्या या कृत्याने सतीला खूप दुःख झाले. ती तिथे गेल्यावर तिच्या वडिलांनी सतीकडे दुर्लक्ष करून तिचा अपमान केला. आपल्या पतीचा (भगवान शिवाचा) अपमान तिला सहन झाला नाही आणि तिने यज्ञाच्या अग्नीत उडी मारून आत्महत्या केली. ती गेली, पण तिचे शरीर जळले नाही. भगवान शिवाने रागाच्या भरात आपली वीरभद्र रूपे घेतली होती. दक्षाचे डोके त्याने कापले होते, परंतु शेवटी, त्याने त्याला पुन्हा जिवंत करून क्षमा केली.
उध्वस्त झालेल्या भगवान शिवांनी सतीचे शरीर घेऊन विश्वात भटकले होते. शेवटी भगवान विष्णूंनी आपल्या चक्राचा वापर करून सतीच्या शरीराचे तुकडे केले. शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे रूपांतर शक्तीपीठात झाले. जिथे शरीराचा भाग जमिनीवर पडला होता तिथे मंदिर उगवले होते. शक्तीपीठाचे रक्षण करण्यासाठी, भगवान शिवाने प्रत्येकासाठी 51 भैरव निर्माण केले.
येथे देवी सतीचा डावा खांदा (वाम स्कंध) पडला असे मानले जाते. देवी उमा देवी आणि महोदर देवीच्या मूर्ती डोंगराच्या खडकावर असलेल्या मंदिरात आहेत. या मंदिरात शक्तीची ‘ उमा ‘ किंवा ‘ महादेवी ‘ आणि भैरवाची ‘ महोदर ‘ म्हणून पूजा केली जाते.
मिथिला शक्तीपीठाचा इतिहास
मिथिला शक्तीपीठ मंदिराचा इतिहास रामायण काळापासूनचा आहे. प्रभू रामाची पत्नी सीता देवी हिचा जन्म मिथिला येथे झाला होता, ज्या प्रदेशात हे मंदिर आहे. रामायणात रावण आणि सीता यांच्यातील संघर्षात सीतेचा कान ज्या जागेवर पडला होता त्याच जागेवर हे मंदिर बांधल्याचा दावा केला जातो. मंदिराचे स्थानिक लोकांसाठी प्रचंड सांस्कृतिक आणि धार्मिक महत्त्व आहे आणि ते सर्वत्र भाविकांना आकर्षित करते.
मिथिला शक्तीपीठाची वास्तुकला
मिथिला शक्तीपीठ मंदिर हे पारंपारिक भारतीय मंदिर शैलीत बांधलेले एक अद्भुत वास्तू आहे. मंदिराच्या परिसरात विविध देवता आणि पवित्र महिलांची अनेक मंदिरे आणि तीर्थस्थाने आढळतात. मुख्य गर्भगृह हे मंदिराची प्रमुख देवता माँ जयमंगला यांना समर्पित आहे. अम्मावारीची मूर्ती काळ्या पाषाणात बांधलेली आहे आणि ती तिच्या आठ हातात असंख्य शस्त्रे घेऊन उभी आहे. मंदिरात भगवान शिव आणि इतर हिंदू देवी-देवतांच्या मूर्तीही आहेत.
मंदिराची वास्तुशिल्प शैली गुंतागुंतीची शिल्पे आणि हिंदू पौराणिक कथा आणि संस्कृतीतील दृश्ये दर्शविणारी कोरीव कामांद्वारे ओळखली जाते. मंदिराच्या भिंती आणि खांब दैवी स्त्रीत्वाचे विविध पैलू आणि तिचे प्रकटीकरण दर्शविणारी जीवंत चित्रे आणि भित्तिचित्रांनी सुशोभित आहेत.
मिथिला शक्तीपीठाबद्दल तथ्य
- मिथिला शक्तीपीठ हे एक महत्वाचे शक्तीपीठ आहे जिथे देवी सतीचा डावा खांदा (वाम स्कंध) पडला आहे. येथे देवी सती उमा देवी किंवा महादेवी आणि भगवान भैरव महोदर म्हणून पूजतात .
- मिथिला शक्तीपीठ मंदिर हे दैवी स्त्रीलिंगी किंवा शक्तीच्या भक्तांसाठी एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे.
- हे मंदिर अफाट आध्यात्मिक शक्तीचे स्थान आहे असे मानले जाते आणि येथे केलेल्या प्रार्थना पूर्ण होतात असे म्हटले जाते.
- वर्षातून दोनदा चैत्र आणि अश्विनी महिन्यात होणाऱ्या नवरात्रोत्सवादरम्यान मंदिरात मोठ्या संख्येने भाविक येतात.
- नवरात्रीच्या दरम्यान, मंदिर फुलांनी आणि दिव्यांनी सजवले जाते आणि दैवी स्त्रीच्या सन्मानार्थ विशेष प्रार्थना आणि विधी केले जातात.
- सोना माई मंदिर हे या ठिकाणच्या जुन्या शक्ती मंदिराचे दुसरे नाव आहे. मिथिलाचलचे दुसरे नाव दुर्गास्थान किंवा देवी भगवतीचे घर आहे.
मिथिला शक्तीपीठातील सण
- दुर्गा पूजा. (हिवाळी) – अश्विन (सप्टे-ऑक्टोबर) महिन्यात या मंदिरात भक्त नवरात्रोत्सव साजरा करतात.
- नवरात्री. (उन्हाळा) – ते चैत्र (मार्च-एप्रिल) पंधरवड्यात इतर नवरात्र साजरे करतात. दर नऊ दिवसांनी ते नवदुर्गाची (नऊ दुर्गा) पूजा करतात.
- दिवाळी – दिवाळी हा शहरातील सर्वात प्रशंसनीय आणि शुभ सणांपैकी एक आहे.
- महाशिवरात्री – महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने मंदिरात भव्य जत्रेचे आयोजन केले जाते.
- रामनवमी मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. वैशाख शुक्ल नवमी रोजी (मे महिन्यात) जानकी नवमी हा आणखी एक उत्सव आहे कारण मिथिला हे सीतादेवीचे जन्मस्थान आहे.
मिथिला शक्तीपीठ कसे जायचे
मिथिला शक्तीपीठ मंदिर बिहार सीमेजवळ जनकपूर (नेपाळ) येथे आहे.
विमानाने : नेपाळमध्ये स्थित विराटनगर विमानतळ हे जनकपूरसाठी सर्वात जवळचे विमानतळ आहे. विमानतळापासून मंदिर अंदाजे 170 किलोमीटर अंतरावर आहे. मंदिरात जाण्यासाठी विमानतळावरून टॅक्सी किंवा बस घ्या.
रेल्वेमार्गे : जनकपूर रेल्वे स्टेशन हे जनकपूरच्या सर्वात जवळ आहे आणि ते पाटणा, कोलकाता आणि दिल्लीसह मोठ्या शहरांशी चांगले जोडलेले आहे. रेल्वे स्टेशनवर आल्यानंतर तुम्ही टॅक्सी किंवा बसने मंदिरात जाऊ शकता.
रस्त्याने : जनकपूर हे पाटणा, कोलकाता आणि दिल्लीसह प्रमुख शहरांशी रस्त्याने चांगले जोडलेले आहे. या शहरांमधून तुम्ही बसने किंवा टॅक्सीने मंदिराकडे जाऊ शकता. रस्ते सुस्थितीत आहेत, आणि ड्राइव्ह आनंददायी आहे.