महागणपती मंदिर रांजणगाव हे गणपतीला समर्पित आहे आणि शिरूर तालुक्यातील रांजणगाव येथे असलेल्या आठ अष्टविनायक मंदिरांपैकी एक आहे. पुराव्यांनुसार, त्रिपुरासुराच्या दुष्ट आत्म्याचा पराभव करण्यासाठी भगवान शिवाने गणेशाची पूजा केली. त्याच्या आकारमानामुळे आणि असंख्य हातांमुळे महागणपतीला गणपती म्हणून ओळखले जाते.
मानगणपती कमळावर बसलेला दाखवला आहे आणि त्याच्या दोन्ही बाजूला त्याच्या पत्नी सिद्धी (आध्यात्मिक शक्ती) आणि रिद्धी (समृद्धी) आहेत. “महोटकट” या नावाने ओळखल्या जाणार्या गणेशाच्या मूर्तीला 20 हात आणि 10 सोंडे आहेत. महागणपतीच्या आठ, दहा किंवा बारा हातांच्या प्रतिमा पाहणे सामान्य आहे. त्याला त्रिपुरारीवडे महागणपती असेही संबोधले जाते कारण शिवाने गणपतीच्या या रूपाला बोलावून त्रिपुरासुर राक्षसाचा पराभव केला होता.
महागणपती मंदिर रांजणगाव मागे कथा
त्रिपुरासुर , ऋषी गृतसमद यांचा मुलगा, एक तेजस्वी तरुण होता जो गणपतीचा भक्त होता. भगवान गणेशाने मुलाला आशीर्वाद दिला आणि त्याच्या भक्तीसाठी आणि प्रार्थनेसाठी मौल्यवान धातूंनी बनवलेल्या तीन पुर्या दिल्या. त्यांचा नाश फक्त भगवान शिवच करू शकतात. त्रिपुरासुरने मात्र काही काळासाठी आपला मार्ग गमावला आणि जगभर संभ्रम निर्माण केला.
त्याने असा अत्याचार केला की भगवान ब्रह्मा आणि विष्णू देखील गोंधळून गेले आणि पळून गेले. जेव्हा दैवी भयभीत झाले तेव्हा नारद ऋषींनी त्यांना गणपतीची मदत घेण्याचा सल्ला दिला. दैवी प्राण्यांनी भगवान गणेशला बोलावण्याचा निर्णय घेतला, जो प्रकट झाला आणि त्यांना मदत करण्याची ऑफर दिली.
त्रिपुरासूरला भेटण्यासाठी, भगवान गणेशाने ब्राह्मणाची ओळख मिळवली आणि तीन उडणारी यंत्रे बांधली. त्याने त्रिपुरासूरला कैलास पर्वतावरून चिंतामणी मूर्ती देण्याचे आदेश दिले. निर्दयी त्रिपुरासुर नंतर कैलास पर्वतावर गेला, जिथे तो मूर्तीसाठी भगवान शिवाशी युद्धात गुंतला.
भगवान शिवाला समजले की तो गणपतीला पराभूत करू शकत नाही किंवा पुराचा नाश करू शकत नाही कारण त्याने प्रथम त्याला प्रार्थना केली नव्हती. परिणामी, त्याने सदाक्षर मंत्राचा जप केला आणि भगवान गणेशाची प्रार्थना केली, जो नंतर प्रकट झाला आणि त्याला त्रिपुरासुरचा पराभव कसा करायचा याचे निर्देश दिले.
भगवान शिवाने निर्देशांचे पालन केले, गर्विष्ठ त्रिपुरासूरचा पराभव केला आणि नंतर तेथे गणपतीचे मंदिर बांधले.
महागणपती मंदिर रांजणगावचा इतिहास
इतिहासानुसार हे मंदिर नवव्या आणि दहाव्या शतकाच्या मध्यात बांधले गेले. श्रीगणेशाच्या मूर्तीवर सूर्यकिरण सरळ पडतात इतके मंदिर विकसित केले आहे . हे मंदिर युद्धाच्या मार्गावर असल्याने महागणपतीचे दर्शन घेण्यासाठी श्रीमंत माधवराव पेशवे येथे थांबत असत .
मंदिराच्या दगडी कोठडीत माधवराव पेशव्यांच्या खोलीत गणपतीची मूर्ती ठेवली होती. या स्वयंभू किंवा स्वयंप्रकाशित मूर्तीभोवती त्यांनी एक दगडी गर्भगृहही बांधले. 1790 मध्ये त्यांनी श्री अनयाबा देव यांना महागणपतीची पूजा करण्याचा अधिग्रहित अधिकार दिला.
सरदार पवार आणि शिंदे यांनी टेंपल मास कॉन्डोजवर काम केले तर सरदार किबे आणि ओवारींनी मंदिर कॉरिडॉर हाताळले. सुप्रसिद्ध संन्यासी मोरया गोसावी यांनी श्री अन्याबा देव यांना पाच धातूंनी बनविलेले प्रतीक दिले होते. हे प्रतीक विशेष प्रसंगी रस्त्यावरून परेड केले जाते.
महागणपती मंदिर रांजणगावची वास्तुकला
नगरखाना पॅसेजवेच्या प्रवेशद्वाराच्या अध्यक्षस्थानी असतो. हा नगारखाना 3 मे 1997 रोजी महाराष्ट्राचे माननीय मुख्यमंत्री श्री मनोहर जोशी यांच्या हस्ते समर्पित करण्यात आला. अभयारण्याला पूर्वेकडे तोंड करून प्रवेश करण्याचा मोठा आणि भव्य मार्ग आहे. प्रवेशद्वाराजवळ जय आणि विजय या दोन डोअरकीपरचे चिन्ह आहेत.
पूर्वाभिमुख मूर्ती आडवाटे बसलेली आहे, तिचे कपाळ रुंद आहे आणि सोंड डावीकडे वळलेली आहे. महागणपतीच्या दोन्ही बाजूला रिद्धी आणि सिद्धी आहेत. महागणपती ध्यान म्हणजे त्या मूर्तीचे ध्यान करण्याची प्रथा. ते चिन्ह साधारणपणे काढले जात नाही. ती मूर्ती एकेकाळी मुस्लिम आक्रमणाच्या भीतीने लपवून ठेवली होती. महोत्कट हे त्या गणेशाचे नाव आहे. मात्र, मंदिराच्या विश्वस्तांनी तळघरात अशी मूर्ती असल्याचा इन्कार केला आहे.
जुन्या मंदिरातील दगडी खांब अजूनही कंपाऊंडमध्ये दिसतात या वस्तुस्थितीवर आधारित मूळ मंदिराची स्थापत्य 9व्या किंवा 10व्या शतकातील आहे असे मानले जाते.
महागणपती मंदिर रांजणगाव बद्दल तथ्य
- महागणपती मंदिर रांजणगाव हे असे आहे की सूर्याच्या दक्षिणायनाच्या वेळी सूर्याची किरणे मूर्तीवर पडतील अशा पद्धतीने बांधण्यात आली आहेत.
- भगवान मनगणपती कमळावर विराजमान आहेत. त्यांच्यासोबत त्यांच्या पत्नी रिद्धी-सिद्धी आहेत. रांजणगाव गणपती मंदिरातील महागणपती मूर्ती स्वयंभू.
- गणेश चतुर्थीच्या काळात रांजणगावचे ग्रामस्थ घरोघरी गणेशमूर्ती बसवत नाहीत. त्याऐवजी ते मंदिरात जाऊन प्रार्थना करतात.
- सध्याच्या मूर्तीच्या खाली आणखी एक मूर्ती असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे. मूर्तीला 10 सोंडे आणि 20 हात आहेत .
- भगवान शिवाने त्रिपुरासुर राक्षसाचा पराभव करण्यापूर्वी या ठिकाणी गणेशाची प्रार्थना केली .
महागणपती मंदिर रांजणगाव येथील प्रसिद्ध सण
- गणेश चतुर्थी उत्सव भाद्रपदाच्या हिंदू महिन्याच्या पहिल्या ते पाचव्या दिवसापर्यंत साजरा केला जातो, जिथे गणेश चतुर्थी हा चौथा दिवस असतो. या उत्सवांमध्ये गणेशाची पालखी सलग तीन दिवस नेली जाते.
- माघ उत्सव हा वरदविनायक मंदिरातील महत्त्वाचा उत्सव आहे. फाल्गुन (फेब्रुवारी किंवा मार्च) महिन्यात येणाऱ्या फाल्गुन शुध्द पौर्णिमेला होळीचा उत्साही सण साजरा केला जातो.
- श्रावण : जन्माष्टमी किंवा कृष्ण अष्टमी , भगवान श्रीकृष्णाचा जन्मदिवस श्रावण (जुलै-ऑगस्ट) दरम्यान दहीहंडी कार्यक्रमाने येथे साजरा केला जातो.
महागणपती मंदिर रांजणगाव येथे कसे जायचे
महागणपती मंदिर रांजणगाव पुण्यापासून जवळपास ५० किमी अंतरावर आहे आणि वाहतुकीच्या विविध मार्गांनी जोडलेले आहे.
विमानाने : बारामती विमानतळ 21 किलोमीटर आणि पुणे विमानतळ महागणपती मंदिरापासून 50 किलोमीटर अंतरावर आहे.
रेल्वेने : सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन उरुळी रेल्वे स्टेशन आहे जे महागणपती मंदिर रांजणगाव पासून 16 किमी अंतरावर आहे.
रस्त्याने: रांजणगावपासून पुणे फक्त 50 किमी अंतरावर आहे. पुणे शिवाजी नगर वाहतूक केंद्रातून नियमित राज्य परिवहन सेवा चालवल्या जातात. रांजणगाव मंदिरात जाण्यासाठी तुम्ही शहराच्या कोणत्याही भागातून टॅक्सी देखील भाड्याने घेऊ शकता.