ललिता शक्तीपीठ मंदिर हे अलाहाबाद रेल्वे स्थानकापासून अंदाजे ३ किलोमीटर अंतरावर, उत्तर प्रदेशातील प्रयागराज येथील एक हिंदू मंदिर आहे. मीरापूरजवळ स्थित हे भारतातील सर्वात आदरणीय शक्तीपीठांपैकी एक आहे आणि प्रयागराजमध्ये हे एक आवश्यक आकर्षण आहे.
प्रयाग शक्तीपीठांमधील तीन अभयारण्यांकडे तीन भिन्न विचारांची शक्तीपीठे म्हणून पाहिले जाते. तीन मंदिरे प्रयाग शक्तीपीठाच्या माता सतीला समर्पित आहेत. येथील देवी सतीला ललिता हे नाव दिले आहे. आलोपी, मीरापूर आणि अक्षयवट ही तीन मंदिरे आहेत. प्रयागमध्ये माता सतीची बोटे पडली. या ठिकाणी भगवान शिवाला भव असे संबोधले जाते.
ललिता शक्तीपीठामागील कथा
दाक्षायनी, सती, पार्वती किंवा दुर्गा – हिंदू धर्मातील सर्वात महत्वाची स्त्री आणि सर्वात शक्तिशाली देवता – यांना शक्ती म्हणतात. दुर्गा देवी, महाकाली आणि गोवरी ही शक्ती, शक्ती देवीची तीन प्रमुख रूपे आहेत. ती आदिशक्तीचा अवतार आहे.
सती ही प्रजापती दक्षाची मुलगी होती आणि तिने वडिलांच्या इच्छेला न जुमानता भगवान शिवाशी लग्न केले. प्रजापती दक्षाने एकदा मोठा यज्ञ केला, पण त्याने आपल्या मुलीला आणि जावयाला बोलावले नाही. वडिलांच्या या कृत्याने सतीला खूप दुःख झाले. ती तिथे गेल्यावर तिच्या वडिलांनी सतीकडे दुर्लक्ष करून तिचा अपमान केला. आपल्या पतीचा (भगवान शिवाचा) अपमान तिला सहन झाला नाही आणि तिने यज्ञाच्या अग्नीत उडी मारून आत्महत्या केली. ती गेली, पण तिचे शरीर जळले नाही. भगवान शिवाने रागाच्या भरात आपली वीरभद्र रूपे घेतली होती. दक्षाचे डोके त्याने कापले होते, परंतु शेवटी, त्याने त्याला पुन्हा जिवंत करून क्षमा केली.
उध्वस्त झालेल्या भगवान शिवांनी सतीचे शरीर घेऊन विश्वात भटकले होते. शेवटी भगवान विष्णूंनी आपल्या चक्राचा वापर करून सतीच्या शरीराचे तुकडे केले. शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे रूपांतर शक्तीपीठात झाले. जिथे शरीराचा भाग जमिनीवर पडला होता तिथे मंदिर उगवले होते. शक्तीपीठाचे रक्षण करण्यासाठी, भगवान शिवाने प्रत्येकासाठी 51 भैरव निर्माण केले.
आलोपी देवी मंदिर ज्या ठिकाणी उभे आहे त्या ठिकाणी देवी सतीच्या हाताची बोटे पडली असा प्रचलित समज आहे . हे लक्षात घेतले पाहिजे की देवी अलोपी मंदिर हे दक्षिण भारतात अधिक प्रसिद्ध असलेल्या अष्टदास शक्तीपीठाच्या संकल्पनेचा एक भाग आहे आणि आदि शंकराच्या अष्टदास शक्तीपीठा स्तोत्राद्वारे त्याचा प्रचार केला गेला आहे.
ललिता शक्तीपीठ, ५१ शक्तीपीठांपैकी एक, उत्तर प्रदेशातील प्रयागराज (अलाहाबाद) शहरात आहे. प्रयागराजमधील तीन मंदिरे शक्तीपीठे मानली जातात. तिन्ही मंदिरे फक्त ललिता शक्तीपीठाची आहेत. अक्षय वट, मिरापूर, आलोपी या ठिकाणी आईची बोटे पडली होती, असे मानले जाते.
अक्षयवट येथील ललितेश्वर महादेव मंदिरापासून हाकेच्या अंतरावर कल्याणी-ललिता देवी मंदिर आहे. मतस्यपुराणानुसार 108 शक्तीपीठांमध्ये या मंदिराचा ललिता म्हणून उल्लेख आहे. शक्तीपीठ, दुसरे अलोपी मंदिर, अलाहाबादमधील दारागंजपासून सुमारे 500 किलोमीटर अंतरावर आहे. प्रयाग शक्तीपीठाच्या महत्त्वानुसार, कल्याणी आणि ललिता यांच्याकडे असेच काहीसे पाहिले जाते.
ललिता शक्तीपीठाचा इतिहास
ललितेश्वर महादेव मंदिर वायुव्याच्या वायव्य कोपर्यावर यमुना नदीजवळ अक्षयवटच्या पवित्र भूमीवर असल्याचे धर्मग्रंथ सांगतात. अलाहाबादमधील दुसरे मंदिर देखील शक्तीपीठ म्हणून ओळखले जाते. या मंदिरात भगवती कल्याणीचा मान आहे. या अभयारण्यातील मातेच्या मूर्तीला चार हात असून ते सिंहावर विराजमान आहे. तिच्या डोक्यावर एक चाक आहे जे चमकत आहे.
ललिता शक्तीपीठाची वास्तुकला
प्रयाग शक्तीपीठांमधील तीन मंदिरे तीन भिन्न कल्पनांनुसार शक्तीपीठे आहेत. तिन्ही मंदिरे प्रयाग शक्तीपीठाच्या माता सतीला समर्पित आहेत. अक्षयवट, मिरापूर आणि आलोपी ही तीन मंदिरे आहेत. हे अलाहाबाद, उत्तर प्रदेश येथे गंगा, यमुना आणि सरस्वती या तीन नद्यांच्या संगमाजवळ स्थित आहे.
ललिता देवी मंदिराच्या बांधकामात श्री यंत्राचा वापर केला जातो. मंदिराची अनेक वेळा पुनर्बांधणी करण्यात आली आहे, सर्वात अलीकडील 1987 मध्ये. या मंदिरात प्रमुख देवतेची पूजा तीन रूपात केली जाते: मा ललिता, माँ सरस्वती आणि महा काली. मंदिराच्या आत असलेल्या एका लहान मंदिरात पारा बनवलेले शिवलिंग आहे. मंदिरात संकटमोचन हनुमान, श्री राम, लक्ष्मण, सीता आणि नवग्रहांच्या मूर्ती देखील आहेत. या महाशक्तीपीठात पूजा केल्याने पवित्र संगमावर स्नान केल्यानंतर भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण केल्या जातात, असा दावा केला जातो.
ललिता शक्तीपीठाबद्दल तथ्य
- अलाहाबादमधील ललिता देवी शक्तीपीठ हे ५१ शक्तीपीठांमध्ये विशेष महत्त्वाचे आणि पूजनीय आहे कारण या देवीची पूजा महर्षी भारद्वाज आणि शक्यतो राम यांनीही केली होती.
- मंदिरात वर्षभर विविध उत्सव साजरे केले जातात.
- पवित्र संगमावर स्नान केल्यानंतर या महाशक्तीपीठात पूजा केल्याने भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण होतात, अशी श्रद्धा आहे.
- या मंदिरात नवरात्रोत्सव मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो.
- धर्मग्रंथानुसार, यमुनेच्या तीराजवळ वायव्य कोपर्यात ललितेश्वर महादेव मंदिर अक्षयवटीच्या पवित्र आवारात आहे.
ललिता शक्तीपीठातील सण
- दुर्गा पूजा. (हिवाळी) – अश्विन (सप्टे-ऑक्टोबर) महिन्यात या मंदिरात भक्त नवरात्रोत्सव साजरा करतात.
- नवरात्री. (उन्हाळा) – ते चैत्र (मार्च-एप्रिल) पंधरवड्यात इतर नवरात्र साजरे करतात. दर नऊ दिवसांनी ते नवदुर्गाची (नऊ दुर्गा) पूजा करतात.
- दिवाळी – दिवाळी हा शहरातील सर्वात प्रशंसनीय आणि शुभ सणांपैकी एक आहे.
- महाशिवरात्री – महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने मंदिरात भव्य जत्रेचे आयोजन केले जाते.
ललिता शक्तीपीठ कसे पोहोचायचे
प्रयाग शक्तीपीठातील तीन मंदिरे ही तीन भिन्न विचारांची शक्तीपीठे मानली जातात.
विमानाने : मंदिरापासून प्रयागराज विमानतळ १७ किमी अंतरावर आहे
रेल्वेमार्गे : प्रयागराज हे खूप मोठे रेल्वे जंक्शन आहे जे अलोपी मंदिरापासून ६ किमी अंतरावर आहे.
रस्ते मार्गाने : प्रयागराज हे रस्त्यांनी चांगले जोडलेले आहे आणि प्रमुख महामार्ग देखील या शहराशी जोडलेले आहेत.