कालीघाट काली आदि शक्तीपीठ मंदिर हे भारतातील कोलकाता राज्यातील कालीघाट येथे स्थित कालीघाट मंदिर म्हणून ओळखले जाणारे काली मंदिर आहे. कालीघाट हा हिंदू देवी कालीपासून आला आहे, जी मंदिरात वसलेली आहे आणि घाट म्हणजे मंदिर ज्या नदीकाठावर आहे त्या नदीकाठचा संदर्भ देते. काही स्त्रोतांनुसार, “कोलकाता” हे नाव कालीघाट मंदिरातील देवीच्या नावावरून आले आहे, “कालिकाता.”
कालीघाट काली आदि शक्तीपीठ हे भारतीय उपखंडातील 51 शक्तीपीठांपैकी एक आहे , जिथे सतीच्या शरीराचे विविध भाग शिवाच्या रुद्र तांडव दरम्यान पडले असल्याचे सांगितले जाते.
कालीघाट काली आदि शक्तीपीठामागील कथा
दाक्षायनी, सती, पार्वती किंवा दुर्गा – हिंदू धर्मातील सर्वात महत्वाची स्त्री आणि सर्वात शक्तिशाली देवता – यांना शक्ती म्हणून संबोधले जाते. दुर्गा देवी, महाकाली आणि गोवरी ही शक्ती, शक्ती देवीची तीन प्रमुख रूपे आहेत. ती आदिशक्तीचा अवतार आहे.
सती ही प्रजापती दक्षाची मुलगी होती आणि तिने वडिलांच्या इच्छेला न जुमानता भगवान शिवाशी लग्न केले. प्रजापती दक्षाने एकदा मोठा यज्ञ केला, पण त्याने आपल्या मुलीला आणि जावयाला बोलावले नाही. वडिलांच्या या कृत्याने सतीला खूप दुःख झाले. ती तिथे गेल्यावर तिच्या वडिलांनी सतीकडे दुर्लक्ष करून तिचा अपमान केला. आपल्या पतीचा (भगवान शिवाचा) अपमान तिला सहन झाला नाही आणि तिने यज्ञाच्या अग्नीत उडी मारून आत्महत्या केली. ती गेली, पण तिचे शरीर जळले नाही. भगवान शिवाने रागाच्या भरात आपली वीरभद्र रूपे घेतली होती. दक्षाचे डोके त्याने कापले होते, परंतु शेवटी, त्याने त्याला पुन्हा जिवंत करून क्षमा केली.
उध्वस्त झालेल्या भगवान शिवांनी सतीचे शरीर घेऊन विश्वात भटकले होते. शेवटी, भगवान विष्णूंनी आपल्या चक्राचा वापर करून सतीच्या शरीराचे तुकडे केले. शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे रूपांतर शक्तीपीठात झाले. जिथे शरीराचा भाग जमिनीवर पडला होता तिथे मंदिर उगवले होते. शक्तीपीठाचे रक्षण करण्यासाठी, भगवान शिवाने प्रत्येकासाठी 51 भैरव निर्माण केले.
या पवित्र मंदिराची निर्मिती भगवान शिवाच्या रुद्र तांडवशी संबंधित आहे, जो तिच्या वडिलांच्या ठिकाणी पूजा समारंभासाठी आमंत्रित न करण्याबद्दल तिच्या वडिलांशी झालेल्या वादानंतर सतीच्या आत्मदहनामुळे संतप्त झाला होता.
ब्राह्मण आत्मा राम बद्दलची सर्वात प्रसिद्ध कथा कालीघाट काली मंदिराशी संबंधित आहे. त्याला भागीरथी नदीत मानवी पायाच्या बोटासारखी दगडी रचना सापडली. त्या संध्याकाळी त्याने दगडाला प्रार्थना केली आणि दुसऱ्या रात्री त्याला एक स्वप्न पडले ज्यामध्ये त्याला सतीच्या पायाचे बोट नदीत पडल्याचे दिसले. त्याच्या स्वप्नात, त्याला एक मंदिर बांधण्यास आणि नकुलेश्वर भैरवाचे स्वंभू लिंग शोधण्यास सांगितले गेले, जे त्याने नंतर केले.
कालीघाट काली आदि शक्तीपीठाचा इतिहास
कालीघाटच्या काली मंदिराचा शिलालेख 17व्या शतकातील कवी कंकण मुकुंद दास यांच्या “चंडी मंगल” आणि 15व्या शतकातील “मनसार भासन” या दोन्हीमध्ये सापडतो, तरीही बांधकामाची नेमकी तारीख अज्ञात आहे. दुसरीकडे, लालमोहन विद्यानिधींनी ते “सांबंदा निर्णय” मध्ये लिहिले आहे.
असे म्हटले जाते की हे मंदिर बंगाल अभियांत्रिकीचे एक अनुकरणीय उदाहरण होते, जे शहरांच्या मातीच्या आणि झाकलेल्या छताच्या केबिनचे अंतर्निहित अनुकरण आहे आणि एका धर्माभिमानी पवित्र व्यक्ती चौरंगा गिरी (दशनामी पुजारी ज्यांच्या नंतर कोलकाता) यांनी त्याची स्थापना केली होती. सर्वात सुप्रसिद्ध आणि मोहक तुकडा, चौरंगी प्रदेश असे नाव आहे). 16 व्या शतकाच्या सुरुवातीस, राजा मानसिंहाने, मूळ मंदिरासाठी एक लहान रचना बांधली.
कालीघाट मंदिराचे सध्याचे स्वरूप सुमारे 200 वर्षे जुने आहे, जरी 15 व्या शतकात रचलेल्या मनसर भासनात आणि 17 व्या शतकातील कवी कंकन चंडीमध्ये त्याचा उल्लेख आहे. मंदिराची सध्याची रचना 1809 मध्ये सबर्ण रॉय चौधरी कुटुंबाच्या संरक्षणाखाली पूर्ण झाली.
कालीघाट काली आदि शक्तीपीठाची वास्तुकला
आत्माराम आणि ब्रह्मानंद गिरी या जुळ्या संतांनी वाळूच्या दगडातून देवी काली मूर्ती कोरली, ज्याला चार हात, तीन मोठे डोळे आणि एक लांब जीभ आहे. मूर्तीची जीभ आणि डोळे सोन्याचे आहेत. इतर कोणत्याही ठिकाणी जिथे तिची पूजा केली जाते तिथे ही मूर्ती कालीच्या नेहमीच्या प्रतिरूपांसारखी नाही.
कालीघाट मंदिराच्या मैदानावर, अनेक लहान मंदिरे आहेत, त्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे सोस्ती तळ. ही तीन-फूट उंच, आयताकृती वेदी आहे ज्यावर लहान निवडुंग वनस्पती आहे. झाडाखाली ठेवलेले तीन दगड सोस्ती, सितोला आणि मंगोलियन चंडी या देवींचे प्रतिनिधित्व करतात. सोष्टी तळ किंवा मोनोशा ताला ही या पवित्र स्थळाची इतर नावे आहेत. 1880 मध्ये गोविंदा दास मोंडल यांनी याचा शोध लावला. ब्रह्मानंद गिरी यांच्या समाधीजवळ विशेष पायऱ्यांचा परिसर आहे. हे विचित्र आहे की येथे कोणतेही पुरुष पुजारी नाहीत.
कालीघाट काली आदि शक्तीपीठाबद्दल तथ्य
- कालीघाट हे भारतातील आदिशक्ती पीठांपैकी एक म्हणून ओळखले जाते, जेथे भगवान शिवाच्या रुद्र तांडवादरम्यान सतीच्या उजव्या पायाची बोटे पडली होती.
- कालीघाट मंदिर बारिशाच्या सबर्ण रॉय चौधरी घराण्याने सुमारे 200 वर्षांपूर्वी बांधले होते.
- कालीघाट अभयारण्यातील देवी कालीचे वैशिष्ट्यपूर्ण घटक म्हणजे बिनधास्त सोन्याची बनलेली लांब लांब जीभ.
- कालीघाट मंदिराच्या अगदी जवळच नकुलेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे, जे खूप जुने आणि भेट देण्यासारखे आहे.
- कालीघाट मंदिरातील हरि-काठ तळ हे एक महत्त्वाचे स्थान आहे. हे नेमके ठिकाण आहे जिथे प्राण्यांचा बळी दिला जातो आणि धर्माच्या दृष्टीने ते खूप महत्वाचे आहे.
- चैत्र यात्रा/चैत्र परब/चैत्र मेळा हा येथे साजरा केला जाणारा सर्वात महत्वाचा सण आहे.
- कालीघाट कालीचे दर्शन घेण्यासाठी भारताच्या कानाकोपऱ्यातून लाखो भाविक येतात.
- पौराणिक कथेनुसार कलकत्ता शहराचे नाव कालीघाटावर ठेवण्यात आले.
कालीघाट काली आदि शक्तीपीठातील प्रसिद्ध सण
- दुर्गा पूजा. (हिवाळी) – अश्विन (सप्टे-ऑक्टोबर) महिन्यात या मंदिरात भक्त नवरात्रोत्सव साजरा करतात.
- नवरात्री. (उन्हाळा) – ते चैत्र (मार्च-एप्रिल) पंधरवड्यात इतर नवरात्र साजरे करतात. दर नऊ दिवसांनी ते नवदुर्गाची (नऊ दुर्गा) पूजा करतात.
- दिवाळी – दिवाळी हा शहरातील सर्वात प्रशंसनीय आणि शुभ सणांपैकी एक आहे.
- महाशिवरात्री – महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने मंदिरात भव्य जत्रेचे आयोजन केले जाते.
कालीघाट काली आदि शक्तीपीठ कसे पोहोचायचे
कालीघाट मंदिर कोलकाता शहराच्या दक्षिणेकडील भागात आदि गंगा प्रवाहाच्या काठावर वसले आहे. कोलकातामध्ये, भवानीपूरजवळ, कालीघाट म्हणून ओळखल्या जाणार्या भागात आढळू शकते.
विमानाने : नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ जे मंदिरापासून २५ किमी अंतरावर आहे.
रेल्वेने : हावडा जंक्शन हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे जे मंदिरापासून सुमारे 10 किमी अंतरावर आहे.
रस्त्याने : श्यामाप्रसाद मुखर्जी रोड मंदिरापासून थोड्या अंतरावर आहे. हा रस्ता दक्षिण कोलकात्याकडे जाणाऱ्या बसने वापरला पाहिजे. काली मंदिरात येण्यासाठी एक्सप्लोरर्सनी कालीघाट वाहतुकीच्या विरामाने खाली उतरावे आणि काली मंदिर रस्त्यावर उतरावे.
मेट्रो रेल्वे: मेट्रो रेल्वे (भूमिगत आणि भुयारी मार्ग) कालीघाट काली मंदिर शहराच्या सर्व भागांना जोडते. या मंदिरात जाण्यासाठी, भक्त किंवा यात्रेकरू कालीघाट मेट्रो स्टेशन (दक्षिण एक्झिट) किंवा जतिन दास पार्क मेट्रो स्टेशन (उत्तर एक्झिट) वापरू शकतात.