अमरावती (धान्यकट्टा) शिल्प
- ही शैली अमरावतीमध्ये विकसित झाल्यामुळे तिला अमरावती शैली असे म्हणतात.
- अमरावती दक्षिण भारतात गुंटूर जिल्ह्याजवळ (आंध्र प्रदेश) कृष्णा नदीच्या खालच्या भागात स्थित आहे.
- ही शैली सातवाहन काळात (दुसरे शतक) आली.
- या शैलीत, धार्मिक विषयांवर शिल्पे तयार केली गेली आहेत आणि बहुतेक दगडी शिल्पे बनविली गेली आहेत.
- येथील दुसर्या पुतळ्यामध्ये बुद्ध वेडा हत्ती निलगिरीला शांत करतानाचे दृश्य दर्शविते, जे त्याच्या दुष्ट चुलत भाऊ देवदत्तने त्यांच्यावर सोडले होते.
- इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकातील अमरावती येथील प्रसिद्ध कोरीवकामात चार स्त्रिया बुद्धाच्या चरणांची पूजा करताना दिसतात.
- अमरावतीच्या अत्याधुनिक शैलीचे आणखी एक उदाहरण सुंदर अरगाळा जंगलात पाहायला मिळते. उत्कीर्ण केलेल्या दृश्यात प्रिन्स राहुल जेव्हा त्याच्या पूर्वीच्या राजवाड्यात आपल्या कुटुंबाला भेटायला येतो तेव्हा तो त्याचे वडील बुद्ध यांच्यासमोर स्वतःला सादर करताना दाखवतो.
- या शैलीमध्ये चैतन्य आणि भक्ती दिसून येते, तर काही शिल्पांमध्ये लैंगिक अभिव्यक्ती देखील दिसतात.
- अमरावती येथून सापडलेला स्तूप सर्वात जुना आणि प्रसिद्ध आहे.
गुप्तांचं शिल्प
- गुप्त शिल्पकलेमध्ये तिन्ही धर्मांव्यतिरिक्त (बौद्ध, जैन, ब्राह्मण-हिंदू धर्म) अधार्मिक विषयांच्या मूर्तीही बनवण्यात आल्या आहेत.
- गुप्त काळात सारनाथ, मथुरा आणि पाटलीपुत्र ही शिल्पकलेची प्रमुख केंद्रे होती.
- गुप्त काळातील शिल्पांची शुद्धता, शरीरसौंदर्य, वास्तववादी अभिव्यक्ती आणि जिवंतपणा यामुळे कलेला उंची प्राप्त झाली.
- सारनाथ येथून मिळालेली धर्मचक्र प्रवर्तन मुद्रा आणि सुलतानगंज (बिहार) येथून मिळालेली 7.5 फूट उंच, 12 टन वजनाची बुद्धाची तांब्याची मूर्ती अतिशय खास आहे.
- गुप्त काळात जैन धर्मावर हिंदूंचा प्रभाव वाढत होता, त्यामुळे तीर्थंकरांच्या शेजारी इंद्र, सूर्य, कुबेर इत्यादींच्या मूर्ती बनवल्या जाऊ लागल्या.
- गुप्तकाळात जैन धर्मात बाहुबलीच्या महाकाय मूर्ती बनवल्या जाऊ लागल्या.
- दशावताराची ओळख गुप्तकाळात झाली. त्यामुळे या काळात बहुतेक पुतळे ब्राह्मण-हिंदू धर्माशी निगडीत बनवले गेले.
- एलोरा (दशावतार मूर्ती), खजुराहो, देवगड इत्यादी ठिकाणी विष्णूचे 10 अवतार साकारले गेले आहेत. यापैकी देवगडची शेषसाई विष्णूमूर्ती प्रसिद्ध आहे.
- ढाका येथून मिळालेल्या मत्स्यावतार आणि कच्छपवतार मूर्ती, उदयगिरीच्या गुहेतून मिळालेली मूर्ती, भुमरा (राजस्थान) येथून मिळालेली नर-नारायण आणि कृष्णाची रास-लीला मूर्ती, भिलसा मंदिरातून मिळालेली वराह अवताराची मूर्ती आणि प्रसिद्ध त्रिमूर्ती. एलिफंटा येथून मिळालेले गुप्त काळातील शिल्प. विशिष्टतेचे पुरावे आहेत.
- भूमी स्पर्श मुद्रा (सारनाथ) मधील बुद्ध मूर्ती, 11 मानुषी बुद्ध मूर्ती (एलोरा) आणि बुद्धाच्या पहिल्या उपदेशाचे चित्रण ही देखील गुप्त काळातील शिल्पकलेची महत्त्वाची उदाहरणे आहेत.
- हिंदुकुश पर्वतराजीतील बामियान खोऱ्यात (अफगाणिस्तान) 6व्या-7व्या शतकात ‘सिल्क रूट’वर डोंगरावर बुद्धाच्या दोन भव्य मूर्ती कोरण्यात आल्या होत्या, त्या गांधार कलेचे सर्वोच्च उदाहरण होते. मार्च 2001 मध्ये कट्टरतावादी तालिबान राजवटीने ते उद्ध्वस्त केले.
चालुक्य शिल्प
- बदामी, आयहोल, पट्टाडकल आणि महाकूट ही त्याची चार मुख्य केंद्रे आहेत. हे चारही कर्नाटक राज्यात आहेत.
- चालुक्य मूर्ती मजबूत आणि विशाल आहेत आणि शरीराचे सर्व अवयव प्रमाणबद्ध आहेत.
- बदामी (कर्नाटक) येथे 18 हात असलेली नटराजाची मूर्ती, विष्णूच्या त्रिविक्रम स्वरूपाची मूर्ती, वराह अवताराची मूर्ती आणि वैकुंठ नारायण विष्णूच्या स्तुत्य मूर्ती सापडल्या आहेत.
- चालुक्य शिल्पकलेतील पट्टडकल शिल्प शांत, संतुलित, उत्साही, दोलायमान आणि भव्य आहेत.
- पट्टडकल येथे सापडलेल्या त्रिपुरांतक आणि अंधकार शिल्पांसोबतच कैलास पर्वतावर जाणाऱ्या रावणाच्या शिल्पालाही विशेष दाद मिळाली आहे.
- आयहोलच्या शिल्पांच्या अलंकारिक खुणांमध्ये विशेष कौशल्य दिसून येते; जसे- धोतर आणि इतर कपड्यांवर ताल, खोल पट्टे दिसतात.
- ऐहोळे येथे बांधलेले दुर्गा मंदिर हे चालुक्य शिल्पकलेचे महत्त्वाचे उदाहरण मानले जाते.
- महाकूटच्या महाकूटेश्वर मंदिरात अर्धनारीश्वर, लकुलिषा आणि हरिहर यांच्या मूर्ती विशेष उल्लेखनीय आहेत.
राष्ट्रकूट काळातील शिल्प
- या काळात महाराष्ट्रातील एलोरा, एलिफंटा आणि कान्हेरी येथे प्रामुख्याने शिल्पकलेचे काम झाले.
- एलोरा किंवा वेरूळ आणि एलिफंटा येथे शिवाच्या विविध रूपांचे तपशीलवार चित्रण करण्यात आले आहे.
- एलोरामध्ये शिव, विष्णू, शक्ती आणि सूर्य यांच्या शिल्पांची उदाहरणे आहेत, तर कान्हेरी (महाराष्ट्र) येथे बौद्ध शिल्पांची उदाहरणे आहेत.
- एलोराच्या पुतळ्यांचा जोम कथेनुसार आहे, पण त्यात चैतन्य नाही. खडक कापून मूर्ती तयार केल्या जातात.
- मूर्ती कमी कपडे पण जास्त दागिने घालतात.
- एलोराच्या सर्व लेण्यांच्या बाहेर, गंगा आणि यमुनेच्या मूर्ती बनवल्या गेल्या आहेत, बहुतेक द्वारपालांच्या रूपात.
ओडिशाचे शिल्प (कलिंग)
- ओडिशा हे भारतीय स्थापत्य आणि शिल्पकलेचे प्रमुख केंद्र आहे. त्यात पुरीचे जगन्नाथ मंदिर, भुवनेश्वरचे लिंगराज मंदिर आणि कोणार्कचे सूर्य मंदिर या शिल्पांचा समावेश आहे.
- पुरीच्या जगन्नाथ मंदिरात भगवान जगन्नाथ, सुभद्रा आणि बलराम यांच्या विशाल मूर्तींशिवाय शिव-पार्वती, ब्रह्मा-सावित्री आणि विष्णू-लक्ष्मी यांच्या मूर्तीही बनवण्यात आल्या आहेत.
- कोणार्कच्या सूर्यमंदिरातील सूर्यमूर्तीच्या सेन्स ऑफ ह्युमरचे विशेष कौतुक झाले आहे.
- सूर्याव्यतिरिक्त, सूर्याचा साथीदार अरुण, ज्योतिष, नवग्रह, युद्ध, दरबार, मानवी लैंगिक क्रियाकलापांसह इतर क्रियाकलाप, प्राण्यांच्या आकृती, नृत्य आणि गायन आणि राजा नरसिंह वर्मन यांच्याशी संबंधित 24 दृश्ये विविध भागांवर कोरलेली आहेत.
- लिंगराज मंदिरातील मूर्तींचे शरीराचे अवयव, अलंकार, केशभूषा इत्यादींची अभिजातता विशेष पाहण्यासारखी आहे.
- लिंगराजाच्या मंदिरात पांडवांचे स्वर्गारोहण, प्रेमपत्र लिहिणारी स्त्री, माता-मूल, श्रृंगारातील स्त्रिया, संभोगाची दृश्ये, सूर्य-गणेश-कार्तिकेय, ब्रह्मा इत्यादी मूर्ती उत्कृष्ट आहेत.