हिंगलाज शक्तीपीठ हे हिंगुला देवी आणि नानी मंदिर म्हणूनही ओळखले जाते, हे बलुचिस्तानच्या लासबेला जिल्ह्यातील मकरन किनार्यावरील हिंगलाज येथे असलेले एक हिंदू मंदिर आहे आणि ते हिंगोल राष्ट्रीय उद्यानाच्या मध्यभागी आहे. हे हिंदू धर्मातील शक्तीपंथातील 51 शक्तीपीठांपैकी एक आहे . गेल्या तीन दशकांमध्ये, या ठिकाणाची लोकप्रियता वाढली आहे आणि पाकिस्तानातील अनेक हिंदू समुदायांसाठी ते एकीकरण बिंदू बनले आहे.
हिंगलाज यात्रा ही पाकिस्तानातील सर्वात मोठी हिंदू तीर्थयात्रा मानली जाते. संपूर्ण वसंत ऋतूमध्ये हिंगलाज यात्रेत 250,000 हून अधिक लोक सहभागी होतात. हे पवित्र शक्तिपीठ कराचीपासून २१७ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या पाकिस्तानातील बलुचिस्तान भागात हिंगोल नदीच्या काठावर हिंगलाज परिसरात आहे. बहुतांश प्रवास हा वाळवंटातून करावा लागतो, जो अत्यंत कठीण असतो.
हिंगलाज शक्तीपीठामागील कथा
दाक्षायनी, सती, पार्वती किंवा दुर्गा या हिंदू धर्मातील सर्वात महत्वाची स्त्री आणि सर्वात शक्तिशाली देवता शक्ती म्हणून ओळखली जाते. दुर्गा देवी, महाकाली आणि गोवरी ही शक्ती, शक्ती देवीची तीन प्रमुख रूपे आहेत. ती आदिशक्तीचा अवतार आहे.
सती ही प्रजापती दक्षाची मुलगी होती आणि तिने वडिलांच्या इच्छेला न जुमानता भगवान शिवाशी लग्न केले. प्रजापती दक्षाने एकदा मोठा यज्ञ केला, पण त्याने आपल्या मुलीला आणि जावयाला बोलावले नाही. वडिलांच्या या कृत्याने सतीला खूप दुःख झाले. ती तिथे गेल्यावर तिच्या वडिलांनी सतीकडे दुर्लक्ष करून तिचा अपमान केला. आपल्या पतीचा (भगवान शिवाचा) अपमान तिला सहन झाला नाही आणि तिने यज्ञाच्या अग्नीत उडी मारून आत्महत्या केली. ती गेली, पण तिचे शरीर जळले नाही. भगवान शिवाने रागाच्या भरात आपली वीरभद्र रूपे घेतली होती. दक्षाचे डोके त्याने कापले होते, परंतु शेवटी, त्याने त्याला पुन्हा जिवंत करून क्षमा केली.
उध्वस्त झालेल्या भगवान शिवांनी सतीचे शरीर घेऊन विश्वात भटकले होते. शेवटी, भगवान विष्णूंनी आपल्या चक्राचा वापर करून सतीच्या शरीराचे तुकडे केले. शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे रूपांतर शक्तीपीठात झाले. जिथे शरीराचा भाग जमिनीवर पडला होता तिथे मंदिर उगवले होते. शक्तीपीठाचे रक्षण करण्यासाठी, भगवान शिवाने प्रत्येकासाठी 51 भैरव निर्माण केले.
हिंगलाज शक्तीपीठ हे मातेचे मस्तक पडलेले ठिकाण आहे. या मंदिराशी संबंधित आणखी एक समज प्रचलित आहे. असे म्हणतात की, रोज रात्री सर्व शक्ती या ठिकाणी एकत्र येऊन रास तयार करतात आणि दिवसा हिंगलाज मातेत विलीन होतात.
हिंगलाज शक्तीपीठाचा इतिहास
मानवी इतिहासात हिंगलाज शक्तीपीठ प्रसिद्ध आणि जुने आहे. शतकानुशतके हिंगलाज माता तीर्थ दर्शनासाठी जगभरातून भाविक येतात. महान संत गुरुगोरख नाथ, महान संत गुरु नानक साहिब, दादा मेखन, लक्ष्मण यांचे अवतार आणि इतर महान संत, ऋषी आणि हिंदू विद्वानांनी हिंगलाज तीर्थला भेट दिली.
अलिकडच्या वर्षांत, आफ्रिका आणि युरोपीय देशांतील भाविकांनी हिंगलाज माता तीर्थाला भेट दिली आणि दर्शन घेतले. बलुच समुदाय, सध्याच्या काळात प्रामुख्याने मुस्लिम बहुसंख्य असल्याने, स्वतःला हिंगलाज मातेचे वंशज मानतात , ज्यांनी नंतरच्या काळात इस्लाम स्वीकारला.
हिंगलाज शक्तीपीठाची वास्तुकला
हे मंदिर एका छोट्या नैसर्गिक गुहेत आहे. कमी मातीची वेदी आहे. देवीची मानवनिर्मित प्रतिमा नाही. हिंगलाज मातेच्या लहानशा दिव्य स्वरूपाची पूजा केली जाते. या दगडावर सिंदूर (सिंदूर) मढवलेला आहे, ज्यामुळे कदाचित या स्थानाला त्याचे संस्कृत नाव हिंगुला मिळाले आहे, जे सध्याच्या हिंगलाज नावाचे मूळ आहे .
हिंगलाज मातेचे गुहा मंदिर बलुचिस्तानमधील लियारी तहसीलच्या दुर्गम, डोंगराळ भागात एका अरुंद घाटात आहे. हे वायव्येस 250 किलोमीटर (160 मैल), अरबी समुद्रापासून 12 मैल (19 किमी) अंतर्देशीय आणि सिंधूच्या मुखाच्या पश्चिमेस 80 मैल (130 किमी) आहे. हिंगोल नदीच्या पश्चिमेकडील मकरान वाळवंटात किर्थर पर्वताच्या रांगेच्या शेवटी आहे. हा परिसर हिंगोल राष्ट्रीय उद्यानाच्या अंतर्गत येतो.
हिंगलाज मंदिर 2,000 वर्षांपूर्वीचे असल्याचे मानले जाते. येथे हिंदू आणि मुस्लिम असा भेद करणे सोपे नाही. मंदिराच्या पुजाऱ्यांवरही मुस्लीम टोप्या वारंवार दिसतात. मुस्लिम आणि हिंदू मातृदेवतेवर समान भक्ती करतात. या मंदिरात हिंदू तिची आई म्हणून पूजा करतात आणि मुस्लिम तिला “नानीचा हज” म्हणून संबोधतात. दर्शनाला अफगाण, इजिप्शियन आणि इराणी लोकांव्यतिरिक्त बांगलादेश, अमेरिका आणि ब्रिटनमधील लोकही उपस्थित असतात.
हिंगलाज शक्तीपीठाबद्दल तथ्य
- कराचीच्या उत्तर-पूर्वेस सुमारे 125 किमी अंतरावर हिंगलाजमध्ये सतीचा ब्रह्मरंध्र (डोक्याचा वरचा भाग) पडला. येथील देवी शक्ती कोटारी रूपात आहे.
- हिंगलाज माता ही एक अतिशय शक्तिशाली देवता आहे जी तिच्या सर्व भक्तांना कल्याण देते.
- हिंगलाज शक्तीपीठ हे भक्तांमध्ये त्यांच्या धार्मिक श्रद्धेनुसार सर्वात प्रसिद्ध आणि महत्त्वपूर्ण तीर्थक्षेत्र आहे. हिंगलाज पुराणात तसेच वामन आणि अनेक पुराणातही याचा उल्लेख आहे.
- हे पवित्र शक्तिपीठ कराचीपासून २१७ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या पाकिस्तानच्या बलुचिस्तान भागातील हिंगोल नदीच्या काठावर हिंगलाज परिसरात आहे.
- बहुतांश प्रवास हा वाळवंटातून करावा लागतो, जो अत्यंत कठीण असतो.
- या शक्तीपीठात शक्तीरूप ज्योतींचे दर्शन होते. हात-पायांच्या बळावर गुहेत जावे लागते.
- मुस्लिम हिंगुळा देवीला ‘नानी मंदिर’ म्हणतात आणि ‘नानी का हज’ म्हणून तिथे भेट देतात. संपूर्ण बलुचिस्तानातील मुस्लिम देखील हिंगलाज शक्तीपीठाची पूजा करतात.
- दरवर्षी एप्रिलमध्ये एक धार्मिक उत्सव असतो, ज्यामध्ये दुर्गम भागातून लोक येतात, विशेषत: हिंदू.
- सुफी मुस्लिम देखील हिंगलाज मातेची पूजा करतात. सुफी संत शाह अब्दुल लतीफ भिट्टाई यांनी हिंगलाज माता मंदिराला भेट दिली होती आणि त्याचा उल्लेख त्यांच्या कवितेत आहे.
हिंगलाज शक्तीपीठातील सण
- दुर्गा पूजा. (हिवाळी) – अश्विन (सप्टे-ऑक्टोबर) महिन्यात या मंदिरात भक्त नवरात्रोत्सव साजरा करतात.
- नवरात्री. (उन्हाळा) – ते चैत्र (मार्च-एप्रिल) पंधरवड्यात इतर नवरात्र साजरे करतात. दर नऊ दिवसांनी ते नवदुर्गाची (नऊ दुर्गा) पूजा करतात.
- हिंगलाज यात्रा ही पाकिस्तानातील सर्वात मोठी हिंदू तीर्थक्षेत्र आहे. नवरात्रीच्या काळात हिंगलाज यात्रेत 250,000 हून अधिक लोक सहभागी होतात.
हिंगलाज शक्तीपीठ कसे पोहोचायचे
हिंगलाज शक्तीपीठ हे गुहा मंदिर आहे. बलुचिस्तानमधील लियारी तहसीलच्या उंच डोंगराळ भागात बांधलेल्या गुहेत मातेचे देवतेचे रूप विराजमान आहे. डोंगराच्या गुहेत दरवाजा नसलेले माता हिंगलाज देवीचे मंदिर आहे.
हवाई मार्गे : सर्वात जवळचे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ कराची येथे आहे. हे हिंगलाज शक्तीपीठापासून जवळपास 250 किलोमीटर अंतरावर आहे.
रेल्वेने : सर्वात जवळचे शहर कराची आहे, कराचीला पोहोचल्यानंतर तुम्ही मंदिरापर्यंत पोहोचू शकता.
रस्त्याने : हिंगलाजला जोडणाऱ्या अनेक बसेस आहेत. स्थानिक आणि खाजगी वाहतूक देखील मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे.