द्वारकाधीश मंदिर द्वारका , ज्याला जगत मंदिर द्वारकाधीश म्हणूनही ओळखले जाते, हे गुजरातमधील द्वारका शहरात स्थित भगवान कृष्णाला समर्पित असलेले हिंदू मंदिर आहे. द्वारकाधीश मंदिर (जगत मंदिर) 5,000 वर्षांपूर्वी भगवान कृष्णाचे पणतू वज्रनभ यांनी बांधले होते असे मानले जाते. हे चार धाम म्हणून ओळखल्या जाणार्या हिंदू तीर्थक्षेत्राजवळील एक गंतव्यस्थान आहे.
प्राचीन मंदिराचे अनेक वेळा जीर्णोद्धार करण्यात आले आहे, विशेष म्हणजे 16व्या आणि 19व्या शतकात. मंदिर एका लहान टेकडीवर बांधले गेले आहे ज्यावर 50 पेक्षा जास्त पायऱ्या आहेत, ज्यात मुख्य कृष्णाची मूर्ती असलेल्या गर्भगृहाच्या सभोवतालच्या मोठ्या शिल्पाच्या भिंती आहेत.
द्वारकाधीश मंदिर द्वारकेमागील कथा
हिंदू पौराणिक कथेनुसार, द्वारकेची स्थापना भगवान कृष्णाने समुद्रातून मिळवलेल्या जमिनीवर केली होती. कृष्ण आणि त्याची पत्नी रुक्मिणी यांना एकदा दुर्वास ऋषींनी भेट दिली होती . ज्ञानी दुर्वासाची इच्छा होती की त्यांनी त्याच्याबरोबर त्यांच्या महालात श्रीकृष्णाकडे यावे. या जोडप्याने सहज सहमती दर्शविली आणि ऋषींच्या मागे त्यांच्या राजवाड्यात जाऊ लागले. लांबच्या प्रवासानंतर रुक्मिणीला तहान लागली म्हणून तिने कृष्णाकडे पाणी मागितले. गंगा नदी आणण्यासाठी कृष्णाने खड्डा खोदला. संतप्त झालेल्या दुर्वासा ऋषींनी रुक्मिणीला तिथे राहण्याचा शाप दिला. रुक्मिणी तिचे देवस्थान असलेल्या मंदिरात उभी असल्याचे सांगितले जाते.
द्वारकाधीश मंदिर द्वारकेचा इतिहास
द्वारका राज्याचा उल्लेख महाभारत महाकाव्यात द्वारका या शतकानुशतके जुन्या गुजराती शहराच्या संदर्भात केला आहे. हे शहर गोमती नदीवर वसलेले आहे आणि कृष्णाची राजधानी असल्याचे म्हटले जाते. साइटवर सापडलेल्या अँकरची तपासणी, तसेच स्क्रिप्टसह दगडी ब्लॉक, दगडांची वेशभूषा आणि डोवल्सच्या वापराचे पुरावे असे पुरावे दर्शवतात की बंदर साइट केवळ ऐतिहासिक काळातील आहे. उशीरा मध्य युग पासून डेटिंगचा पाण्याखालील रचना. प्राचीन बंदराचा नाश बहुधा किनारपट्टीच्या धूपामुळे झाला होता.
हिंदू मानतात की कृष्णाचा पणतू वज्रनाभ याने कृष्णाच्या निवासस्थानाच्या वरती मूळ मंदिर बांधले होते. 1472 मध्ये, आक्रमक महमूद बेगडा याने मंदिर नष्ट केले, त्यानंतर हिंदू शासकांनी त्याची पुनर्बांधणी केली.
सध्याचे चौलुक्य-शैलीतील अभयारण्य १५व्या ते १६व्या शतकात बांधले गेले. अभयारण्य 27 मीटर बाय 21 मीटर आकाराचे आहे, त्याची पूर्व-पश्चिम लांबी 29 मीटर आणि उत्तर-दक्षिण रुंदी 23 मीटर आहे. मंदिराचा सर्वोच्च बिंदू 51.8 मीटर आहे.
द्वारकाधीश मंदिराची वास्तुकला
ही 72 खांबांनी समर्थित असलेली पाच मजली रचना आहे (60 खांब असलेल्या वाळूच्या दगडी मंदिराचाही उल्लेख आहे). मंदिरात दोन महत्त्वाचे प्रवेशद्वार आहेत: मोक्षद्वार, ज्याचा शब्दशः अनुवाद “मोक्षाचा दरवाजा” असा होतो आणि स्वर्गद्वार, ज्याचा शब्दशः अनुवाद “बाहेर पडण्याचा दरवाजा” असा होतो. स्वर्गाचे गेट”).
द्वारकादीश, ज्याला विष्णूचे त्रिविक्रम रूप देखील म्हटले जाते आणि चार हातांनी चित्रित केले आहे, हे गर्भगृहातील मुख्य देवता आहे. बलराम, कृष्णाचा मोठा भाऊ, मुख्य वेदीच्या डावीकडील खोलीत देवत आहे. प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध, कृष्णाचा मुलगा आणि नातू यांच्या प्रतिमा उजवीकडे असलेल्या खोलीत ठेवलेल्या आहेत. देवी राधा, जांबवती, सत्यभामा आणि लक्ष्मी या मध्यवर्ती मंदिराच्या सभोवतालच्या अनेक देवस्थानांमध्ये मूर्तींद्वारे दर्शविल्या जातात.
कोरीव काम मंदिराच्या शिखराची उंची ७८ मीटर (२५६ फूट) आहे आणि त्यावरून सूर्य आणि चंद्र चिन्हे असलेला मोठा ध्वज फडकवला जातो. त्रिकोणी ध्वज 50 फूट (15 मीटर) लांब आहे. यात माधव रावजी, कृष्ण, बलराम आणि दुर्वास ऋषी यांचे दुसरे नाव असलेले देवस्थान देखील आहेत. राधा कृष्णाला समर्पित दोन स्वतंत्र मंदिरे देखील आहेत आणि हिंदू दर चार दिवसांनी नवीन खरेदी करून हा ध्वज फडकवण्यासाठी महत्त्वपूर्ण रक्कम देतात. मंदिराच्या ट्रस्ट फंडाला या खात्यातून संचालन आणि देखभाल खर्च भागवण्यासाठी निधी प्राप्त होतो.
द्वारकाधीश मंदिर द्वारका बद्दल तथ्य
- अनेकांना माहिती नाही की भगवान श्रीकृष्ण मथुरेहून द्वारकेला गेले, जिथे त्यांचा जन्म झाला.
- गोमती नदीच्या काठावर स्थित द्वारकेला द्वारकाधीश, म्हणजे “द्वारकेचा राजा” असेही म्हणतात.
- असा अंदाज आहे की 5000 वर्षांपूर्वी हा महाल भगवान श्रीकृष्णाचा नातू वज्रनाभ याने बांधला होता.
- आख्यायिका सांगते की भगवान कृष्णाने पहिले शहर बांधले, जे समुद्रात बुडाले. काही वर्षांपूर्वी, पाण्याखालील उत्खननात हे सिद्ध झाले की पाण्याखाली वास्तूंचे अवशेष आहेत.
- द्वारकाधीश मंदिरातील श्रीकृष्णाची मूर्ती काळी आहे हे तुम्हाला माहीत आहे का? 15 व्या शतकात चाळक्य शैलीतील चुनखडी वापरून ते फार पूर्वी बांधले गेले होते.
द्वारकाधीश मंदिर द्वारकेतील प्रसिद्ध सण
कृष्ण जन्माष्टमी – भगवान श्रीकृष्णाचा जन्म भाद्र महिन्याच्या आठव्या दिवशी अष्टमीला झाला. द्वारकाधीश मंदिरातील उत्सव पहाटेपासून सुरू होतात आणि रात्री उशिरापर्यंत सुरू राहतात.
होळी – हा सण फाल्गुन महिन्यात (फेब्रु-मार्च) साजरा केला जातो. उत्सवादरम्यान, लोक रंगांनी साजरे करतात आणि मंदिरांच्या संकुलात आनंद साजरा करतात.
द्वारकाधीश मंदिर द्वारकेला कसे जायचे
द्वारकाधीश मंदिर द्वारकेला भेट देण्याचा सर्वोत्तम वेळ नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान आहे आणि जन्माष्टमी येथे मोठ्या प्रमाणात साजरी केली जाते.
हवाई मार्गे : पोरबंदर (९५ किमी) आणि जामनगर (१४५ किमी) हे द्वारकेसाठी सर्वात जवळचे विमानतळ आहेत.
रेल्वेमार्गे : द्वारकाधीश मंदिर द्वारकेसाठी सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक द्वारका रेल्वे स्थानक आहे . द्वारका रेल्वे स्थानक ते द्वारकाधीश मंदिर हे अंतर फक्त 1 किमी आहे.
रस्त्याने: हे शहर मजबूत सरकारी बसेस आणि टॅक्सींनी जोडलेले आहे. द्वारका शहरात पोहोचल्यानंतर तुम्ही स्थानिक बस/टॅक्सीने द्वारकाधीश मंदिर द्वारकेला पोहोचू शकता.