देवीकूप भद्रकाली शक्तीपीठ मंदिर हे हरियाणाच्या कुरुक्षेत्र जिल्हा, ठाणेसर येथील झांसा रोडवर स्थित आहे, ज्याचे नाव देवीकूप मंदिर आहे. हे मंदिर देवी कालीला समर्पित आहे, देवीच्या नऊ रूपांपैकी एक. हे मंदिर ५१ शक्तीपीठांपैकी एक आहे. सावित्री पीठ हे भद्रकाली शक्तीपीठाचे दुसरे नाव आहे.
मंदिरात देवी कालीची मोठी मूर्ती आहे. मंदिरात प्रवेश करताच देवी सतीच्या डाव्या पायाची छाप असलेले एक मोठे कमळ दिसते. ही रचना पांढऱ्या संगमरवरी बनलेली आहे. सतीचा उजवा घोटा येथे विहिरीत पडला, म्हणून हे मंदिर देवीकूप म्हणून ओळखले जाते.
भद्रकाली शक्तीपीठामागील कथा
दाक्षायनी, सती, पार्वती किंवा दुर्गा – हिंदू धर्मातील सर्वात महत्वाची स्त्री आणि सर्वात शक्तिशाली देवता – यांना शक्ती म्हणतात. दुर्गा देवी, महाकाली आणि गोवरी ही शक्ती, शक्ती देवीची तीन प्रमुख रूपे आहेत. ती आदिशक्तीचा अवतार आहे.
सती ही प्रजापती दक्षाची मुलगी होती आणि तिने वडिलांच्या इच्छेला न जुमानता भगवान शिवाशी लग्न केले. प्रजापती दक्षाने एकदा मोठा यज्ञ केला, पण त्याने आपल्या मुलीला आणि जावयाला बोलावले नाही. वडिलांच्या या कृत्याने सतीला खूप दुःख झाले. ती तिथे गेल्यावर तिच्या वडिलांनी सतीकडे दुर्लक्ष करून तिचा अपमान केला. आपल्या पतीचा (भगवान शिवाचा) अपमान तिला सहन झाला नाही आणि तिने यज्ञाच्या अग्नीत उडी मारून आत्महत्या केली. ती गेली, पण तिचे शरीर जळले नाही. भगवान शिवाने रागाच्या भरात आपली वीरभद्र रूपे घेतली होती. दक्षाचे डोके त्याने कापले होते, परंतु शेवटी, त्याने त्याला पुन्हा जिवंत करून क्षमा केली.
उध्वस्त झालेल्या भगवान शिवांनी सतीचे शरीर घेऊन विश्वात भटकले होते. शेवटी भगवान विष्णूंनी आपल्या चक्राचा वापर करून सतीच्या शरीराचे तुकडे केले. शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे रूपांतर शक्तीपीठात झाले. जिथे शरीराचा भाग जमिनीवर पडला होता तिथे मंदिर उगवले होते. शक्तीपीठाचे रक्षण करण्यासाठी, भगवान शिवाने प्रत्येकासाठी 51 भैरव निर्माण केले.
पौराणिक कथेनुसार या ठिकाणी सतीचा उजवा घोटा पडला होता . या मंदिराच्या विहिरीत सतीचा उजवा घोटा पडला; त्यामुळे मंदिराला श्री देवीकुपा मंदिर असेही म्हणतात. हे काली देवीच्या प्रसिद्ध शक्तीपीठाच्या आठ रूपांपैकी एक मानले जाते.
भद्रकाली शक्तीपीठाचा इतिहास
असे सांगितले जाते की महाभारतातील पांडवांनी कौरवांवर विजय मिळविण्यासाठी आशीर्वाद मागून श्रीकृष्णासह येथे देवी दुर्गेची पूजा केली. युद्ध जिंकल्यानंतर त्यांनी या मंदिराला घोडे दान केले आणि तेव्हापासून ही प्रथा चालू आहे. असेही सांगितले जाते की भगवान श्रीकृष्ण आणि बलराम यांचा मुंडन (टक्कल) समारंभ येथे झाला होता, त्यामुळे भक्त त्यांच्या मुलांच्या मुंडन समारंभासाठी येथे जमतात.
भद्रकाली शक्तीपीठाची वास्तुकला
मंदिरात तीन पिरॅमिड शिखर आहेत, त्यापैकी सर्वात उंच पिरॅमिड इतर दोनपेक्षा उंच आहे. मुख्य दरवाजाच्या आत, एक विशाल कमळ असलेली मध्यभागी विहीर आहे. देवीच्या उजव्या घोट्याचे चित्र कमळावर चित्रित केले आहे, जे शक्तीपीठ म्हणून त्याचे महत्त्व दर्शवते. येथून पलीकडे मुख्य मंदिर आहे, ज्यामध्ये मा काली मूर्ती आहे. परिक्रमा मार्गावर इतर देवी-देवतांच्या मूर्ती आढळतात. सत्संग/कीर्तनासाठी खुले सभागृह मुख्य मंदिराच्या खोलीच्या शेजारी आहे. पहिल्या मजल्यावर शिवलिंगासह इतरही मूर्ती आहेत.
भद्रकाली मंदिरात देवी कालीची मूर्ती जतन करण्यात आली असून मंदिरात प्रवेश केल्यावर एक मोठा कमळ फुलवला असून त्यात माता सतीच्या उजव्या पायाचा घोटा, पांढऱ्या संगमरवरी लावलेला आहे.
भद्रकाली शक्तीपीठाबद्दल तथ्य
- माँ सती सावित्रीच्या रूपात प्रकट झाली, ज्याला ठाणेसर, कुरुक्षेत्र, हरियाणात भद्रा काली असेही म्हणतात. येथे सतीच्या घोट्याचे हाड पडले होते.
- भद्रकाली शक्तीपीठ मंदिर देवी कालीला समर्पित आहे जे देवीच्या नऊ रूपांपैकी एक आहे.
- भद्रकाली शक्तीपीठ हे ५१ शक्तीपीठांपैकी एक आहे . भद्रकाली शक्तीपीठाला सावित्री पीठ असेही म्हणतात.
- भद्रकाली शक्तीपीठाला सावात्री शक्तीपीठ म्हणतात.
- या ठिकाणी भगवान श्रीकृष्ण आणि बलराम यांचे मुंडन (केस काढण्याची प्रथा) करण्यात आल्याचेही मानले जाते.
- भद्रकाली मंदिरात सर्व सण साजरे केले जातात, विशेषत: दुर्गापूजा आणि नवरात्रीच्या सणांना, जेथे विशेष ‘दर्शन’ आयोजित केले जाते.
- या भूमीवर महाभारताचे कुरुक्षेत्र युद्ध झाले असल्याने या ठिकाणाचे महत्त्व आहे.
- दर महिन्याच्या पहिल्या शनिवारी भक्त देवतेला हवन यज्ञ करतात.
- रक्षाबंधनाच्या दिवशी भाविक माँ भद्रकालीला राखी बांधतात आणि त्यांच्या रक्षणासाठी प्रार्थना करतात.
भद्रकाली शक्तीपीठातील सण
- दुर्गा पूजा. (हिवाळी) – अश्विन (सप्टे-ऑक्टोबर) महिन्यात या मंदिरात भक्त नवरात्रोत्सव साजरा करतात.
- नवरात्री. (उन्हाळा) – ते चैत्र (मार्च-एप्रिल) पंधरवड्यात इतर नवरात्र साजरे करतात. दर नऊ दिवसांनी ते नवदुर्गाची (नऊ दुर्गा) पूजा करतात.
- दिवाळी – दिवाळी हा शहरातील सर्वात प्रशंसनीय आणि शुभ सणांपैकी एक आहे.
- महाशिवरात्री – महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने मंदिरात भव्य जत्रेचे आयोजन केले जाते.
- रक्षाबंधन- प्रत्येक महिन्याच्या पहिल्या शनिवारी भक्त देवतेला हवन यज्ञ करतात.
भद्रकाली शक्तीपीठात कसे जायचे
भद्रकाली शक्तीपीठ झांसा रोड, ठाणेसर, जिल्हा कुरुक्षेत्र, हरियाणा येथे स्थित आहे.
विमानाने : इंद्र गांधी विमानतळ दिल्ली, जे मंदिरापासून सुमारे 160 किमी अंतरावर आहे.
रेल्वेने : भद्रकाली शक्तीपीठ मंदिर कुरुक्षेत्र रेल्वे स्थानकापासून सुमारे २-३ किमी अंतरावर आहे.
रस्त्याने : कुरुक्षेत्र, हरियाणा हे प्रमुख शहरांशी जोडलेले आहे आणि मंदिरासाठी नियमित बससेवा उपलब्ध आहे.