देवकिरारी – अर्ध्या भागात उभे असलेले मंदिर
देवकिरारी हे छत्तीसगडमधील बिलासपूर जिल्ह्यातील एक छोटेसे गाव आहे. हे बिलासपूरपासून सुमारे 25 किमी, बेल्हा (बिल्हा) पासून सुमारे 8 किमी आणि किरारी गोधी गावापासून 2.5 किमी अंतरावर आहे. या अन्यथा नगण्य गावात कलचुरी काळातील शिवमंदिराचे अवशेष आहेत. शिवमंदिर – हे मंदिर एका टाक्याजवळ आहे. जगती आणि विमानाच्या अडीच भिंतींनी हे मंदिर टिकून आहे . मंदिराचे […]
सीताबेंगा आणि जोगीमारा लेणी
छत्तीसगडच्या सुरगुजा जिल्ह्यातील रामगढ गावाजवळ असलेल्या रामगढ टेकडीवर सीताबेंगा आणि जोगीमारा या दोन गुहा आहेत. टेकड्यांवर वेगवेगळ्या पातळ्यांवर अनेक लेणी आहेत मात्र सर्वात महत्त्वाची आणि वारंवार भेट दिली जाणारी सीताबेंगा आणि जोगीमारा लेणी आहेत. जोगीमारा गुहा ही सर्वात प्राचीन गुहा म्हणून ओळखली जाते, ज्यामध्ये 3 व्या शतकात किंवा त्यापूर्वीची फ्रेस्को पेंटिंग्ज आहेत, जे तिच्यात असलेल्या […]
रतनपूर – रत्नदेवाचे शहर
प्रस्तावना – हैहया राजांच्या शिलालेखांमध्ये रतनपूरचा उल्लेख रत्नपुरा म्हणून करण्यात आला आहे. एका शिलालेखानुसार, हैहया राजा रत्नराज, ज्याला रत्नदेव पहिला म्हणूनही ओळखले जाते, याने रत्नपुरा शहराची स्थापना केली आणि बहुधा आपली राजधानी तुम्माना (सध्याचे तुमन) येथून या नवीन शहरात हलवली. रतनपूर येथे या राजघराण्यापेक्षा पूर्वीचा कोणताही शिलालेख सापडला नसल्यामुळे या शहराची स्थापना करण्याचा त्यांचा दावा […]
राजीम – छत्तीसगडचा प्रयागा
महानदी (महानदी) आणि पायरी (परी) नद्यांच्या संगमावर वसलेले, राजीम (राजिम) हे छत्तीसगड (छत्तीसगढ़) राज्याचे सर्वात पवित्र शहर आहे. संगम (दोन नद्यांचा संगम) वर वसलेले असल्याने आणि प्राचीन काळापासून धार्मिक महत्त्व असलेल्या राजीमला छत्तीसगडचा प्रयागा असेही संबोधले जाते. राजीम येथील संगम हे मृत्यूपश्चात संस्कार, पितृ-तर्पण यासाठी प्रसिद्ध आहे. राजीम हे पुरीच्या जगन्नाथाच्या तीर्थक्षेत्राच्या मार्गावर आहे, त्यामुळे पुरीहून यात्रेकरू ये-जा […]
सिरपूर बौद्ध आणि जैन स्मारके
बौद्ध आणि जैन स्मारके – झुआनझांग 1 ने सांगितल्याप्रमाणे , बुद्धाचा संबंध सिरपूरशी जोडला आहे की त्यांनी येथे भेट दिली, एक सभा बोलावली आणि अविश्वासूंना वश करण्यासाठी त्यांची अलौकिक शक्ती प्रदर्शित केली. त्यांनी पुढे एका जुन्या मठाचा उल्लेख केला, जो अशोकाने बांधलेल्या स्तूपाच्या जवळ आहे, जो राजधानी शहरापासून फार दूर नाही. त्याच मठात, नंतरच्या काळात, […]
सिरपूर शिव मंदिरे
सिरपूरमध्ये शिवाला समर्पित वीस पेक्षा जास्त मंदिरे आहेत, ती सर्व जतन करण्याच्या वेगळ्या स्थितीत आहेत. गावातील मुख्य मंदिर, गंधेश्वर-महादेव हे देखील शिवाला समर्पित आहे. या अनेकांपैकी तीन मंदिरे उभी आहेत, गंधेश्वर-महादेव, सुरंग टीला आणि बाळेश्वर-महादेव. बालेश्वर-महादेव मंदिर, दोन मुख्य देवस्थानांचे व्यासपीठ बालेश्वर मंदिर संकुल (SRP-7, 8 आणि 9) – गावाच्या मध्यभागी असलेला एक ढिगारा 2003-04 […]
सिरपूर – दक्षिणा-कार्याचे प्रतीक
सिरपूर हे छत्तीसगड राज्यातील महासमुंद जिल्ह्यात वसलेले सुमारे 1,500 लोकसंख्या असलेले एक गाव आहे. भारतीय इतिहासाच्या सुरुवातीच्या आणि मध्ययुगीन काळात सध्याच्या छत्तीसगड राज्यातील आणि आसपासच्या प्रदेशाला कोसल म्हणून संबोधले जात असे. अयोध्या येथे राजधानी असलेला आणखी एक कोसल प्रदेश होता, म्हणून छत्तीसगडच्या कोसल प्रदेशात फरक करण्यासाठी, इतिहासकार आणि विद्वानांनी नंतरचा कोसल किंवा महाकोसल म्हणून उल्लेख […]
विदर्भातील अष्टविनायक
विदर्भातील अष्टविनायक – पश्चिम महाराष्ट्राप्रमाणे विदर्भातदेखील गणपतीची आठ महत्त्वाची मंदिरे आहेत, येथील श्रीगणेशाच्या मंदिरांच्या संचाला ‘विदर्भातील अष्टविनायक’ म्हटले जाते. टेकडी गणपती, नागपूर – टेकडी गणपती मंदिर हे नागपूर रेल्वे स्थानकाजवळ असलेले एक प्राचीन गणपती मंदिर आहे. हे नागपुरातील लोकप्रिय मंदिर आहे. हे मंदिर टेकडीवर असल्याने त्याला टेकडी गणपती मंदिर असे म्हटले जाते. नागपूरचे राजे भोसले […]
मराठवाड्यातील अष्टविनायक
मराठवाड्यातील अष्टविनायक – आपणा सर्वांना माहिती असलेल्या अष्टविनायक यात्रेप्रमाणेच काही गणेशस्थाने मराठवाडा, विदर्भ, कोकण अशा भागांमध्ये गणेशभक्तांना तेवढ्याच तोलामोलाची वाटतात. ही सर्व गणेशस्थानेही प्राचीन असून येथेही विविध देवतांनी, ऋषींनी गणेशाची उपासना केल्याचे आढळते. मराठवाड्यातील अष्टविनायकाच्या स्नानांना मोठी पौराणिक पूर्वपीठिका असून ती गणेशभक्तांची आवडती श्रद्घास्थाने आहेत. १) लक्षविनायक – तारकासुराचा वध करण्यासाठी शंकर-पार्वतींचा पुत्र स्कंद (कार्तिकेय) […]
कोकणातील अष्टविनायक
कोकणातील अष्टविनायक – गेल्या काही वर्षापासून कोकणात पर्यटन व्यवसाय मोठ्या प्रमाणात वाढतो आहे. कोकणातील धार्मिक वातावरण जवळून अभ्यासले असता आपणास आजही तुलनेने फारशी व्यापारी मानसिकता जाणवत नाही. कोकणातील एकूणच सर्व धार्मिक परंपरा आपले अस्तित्व आजही संभाळून आहेत. जगभरातील धर्मप्रेमि म्हणूनच आजही कोकणात दर्शनाला येतातच… कोकणातील गणेश मंदिरे अतिशय स्वच्छ, सुंदर व निटनेटकी आहेत. आजूबाजूचा परिसर […]
देवीची साडेतीन शक्तिपीठे
देवीची साडेतीन शक्तिपीठे – प्राचीन काळापासून शक्तीच्या उपासनेला खूप महत्त्व दिले गेले आहे. शक्तीची उपासना मानवाला प्रेरणादायी ठरते. आदिशक्तिपीठांचा विचार केल्यास महाराष्ट्रात देवीची साडेतीन शक्तिपीठे आहेत. शक्तिपीठांची दंतकथा याविषयी या पानाच्या शेवटी माहिती दिली आहे. तुळजापूरची भवानी, कोल्हापूरची महालक्ष्मी, माहूरची रेणुका ही तीन पूर्ण तर वणीची सप्तशृंगी हे अर्धे शक्तिपीठ मानले जाते. साडेतीन शक्तिपीठे म्हणजे […]
बारा खांडी दर्शन
बारा खांडी दर्शन – खांडी चा इतिहास खांडी पडलीया आणि आडी घातली ( उत्तरार्ध लीळा) लीळाचरित्रात आलेल्या या खांडी शब्दाचा अर्थ वेस , वेशीचे द्वार असा होतो . ‘ माहोर खांडी ‘ म्हणजे माहोर वेशीचे द्वार असा अर्थ होतो . तसेच खांडी या शब्दाचा अर्थ मार्ग ,रस्ता असाही होतो . माहोर खांडी म्हणजे माहूरला जाण्याचा मार्ग […]