चंद्रभागा प्रभास शक्तीपीठ हे गुजरातच्या प्रभास भागातील त्रिवेणी संगमाजवळ स्थित सर्वात प्रसिद्ध हिंदू मंदिरांपैकी एक आहे आणि पुराणांमध्ये त्याचा संदर्भ आहे. हे शक्तीपीठ सध्या हरिहर जंगलाजवळ सोमनाथ ट्रस्टच्या श्री राम मंदिराच्या मागे आहे. हे ते ठिकाण आहे जिथे सतीचा उदार (पोट) पडतो .
या मंदिरात देवी सती माँ चंद्रभागा (चंद्र देवी) आणि भगवान शिव वक्रतुंडा (कुरळे शरीर असलेली) म्हणून पूजनीय आहेत. देवी सती माँ चंद्रभागा म्हणून पूजली जात असल्याने प्रभास शक्तीपीठाला चंद्रभागा देवी शक्तीपीठ म्हणूनही ओळखले जाते.
चंद्रभागा प्रभास शक्तीपीठामागील कथा
दाक्षायनी, सती, पार्वती किंवा दुर्गा – हिंदू धर्मातील सर्वात महत्वाची स्त्री आणि सर्वात शक्तिशाली देवता – यांना शक्ती म्हणतात. दुर्गा देवी, महाकाली आणि गोवरी ही शक्ती, शक्ती देवीची तीन प्रमुख रूपे आहेत. ती आदिशक्तीचा अवतार आहे.
सती ही प्रजापती दक्षाची मुलगी होती आणि तिने वडिलांच्या इच्छेला न जुमानता भगवान शिवाशी लग्न केले. प्रजापती दक्षाने एकदा मोठा यज्ञ केला, पण त्याने आपल्या मुलीला आणि जावयाला बोलावले नाही. वडिलांच्या या कृत्याने सतीला खूप दुःख झाले. ती तिथे गेल्यावर तिच्या वडिलांनी सतीकडे दुर्लक्ष करून तिचा अपमान केला. आपल्या पतीचा (भगवान शिवाचा) अपमान तिला सहन झाला नाही आणि तिने यज्ञाच्या अग्नीत उडी मारून आत्महत्या केली. ती गेली, पण तिचे शरीर जळले नाही.
भगवान शिवाने रागाच्या भरात आपली वीरभद्र रूपे घेतली होती. दक्षाचे डोके त्याने कापले होते, परंतु शेवटी, त्याने त्याला पुन्हा जिवंत करून क्षमा केली. उध्वस्त झालेल्या भगवान शिवांनी सतीचे शरीर घेऊन विश्वात भटकले होते. शेवटी भगवान विष्णूंनी आपल्या चक्राचा वापर करून सतीच्या शरीराचे तुकडे केले. शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे रूपांतर शक्तीपीठात झाले. जिथे शरीराचा भाग जमिनीवर पडला होता तिथे मंदिर उगवले होते. शक्तीपीठाचे रक्षण करण्यासाठी, भगवान शिवाने प्रत्येकासाठी 51 भैरव निर्माण केले.
माँ सतीच्या उदर किंवा पोटाच्या शरीराचा भाग देवी चंद्रभागा म्हणून ओळखला जातो आणि तो कपिला, हिराणा आणि सरस्वती नद्यांच्या त्रिवेणी संगमावर, शमशाना क्षेत्राजवळ सोमनाथ ज्योतिर्लिंगाजवळ स्थित आहे. देवीच्या या रूपाचे रक्षण करण्याचे काम वक्रतुंड भैरवावर आहे.
चंद्रभागा प्रभास शक्तीपीठाचा इतिहास
देवी सतीच्या पडलेल्या अवयवाच्या ठिकाणी स्थापन झालेल्या या शक्तीपीठाची पूजा देवी चंद्रभागा, प्रमुख देवता, भगवान शिव किंवा भैरव भगवान वक्रतुंड यांच्या नावाने केली जाते, देवी सतीसोबत विराजमान आहे. हे मंदिर सोमनाथच्या जगप्रसिद्ध मंदिराजवळ स्थित आहे, जे भगवान शिवाला समर्पित आहे आणि जिथे काही विशेषज्ञ प्रभास शक्तीपीठ किंवा देवी चंद्रभागा यांची पावती ओळखतात.
चंद्रभागा प्रभास शक्तीपीठाची वास्तुकला
या मंदिराच्या उभारणीबाबत किंवा स्थापनेबाबत नेमकी माहिती उपलब्ध नाही. हे अतिशय प्राचीन मंदिर असून या मंदिराचे संपूर्ण बांधकाम दगडांच्या साहाय्याने करण्यात आले आहे. भिंतीभोवती देवांना समर्पित शिल्पे दगडांवर कोरलेली आहेत.
भगवान शिवाच्या भीमदेवाने चंदनाच्या लाकडाच्या आणि दगडाच्या चार पायऱ्यांमध्ये उभारलेले हे मंदिर प्राचीन कला आणि संस्कृतीचा एक अद्भुत नमुना आहे. प्रभास पाटण (सोमनाथ) चे हे पवित्र स्थान सरस्वती, हिरण्य आणि कपिला या पौराणिक नद्यांच्या संगमावर स्थित असल्याचे म्हटले जाते, जेथे भगवान शिवाचे कालभैरवाच्या आकारातील भव्य शिवलिंग विराजमान आहे. या पवित्र क्षेत्रावर चंद्रदेवांनी शिवलिंग उभारून भगवान शिवाची पूजा केल्याचे सांगितल्यामुळे याला भगवान सोमनाथाचे निवासस्थान (सोम किंवा चंद्राचा नाथ किंवा भगवान म्हणजे भगवान शिव) असेही म्हणतात. या जगप्रसिद्ध देवस्थानावर आस्तिकांचा पवित्र उत्साह पाहायला मिळतो.
चंद्रभागा प्रभास शक्तीपीठाबद्दल तथ्य
- चंद्रभागा प्रभास शक्तीपीठ गुजरातच्या जुनागढच्या वेरावळ जिल्ह्यात आहे.
- सतीचा उदारा (पोट) पडल्याचे ते ठिकाण आहे. येथे देवी सतीची मूर्ती माँ चंद्रभागा (चंद्र देवी) आणि भगवान शिव वक्रतुंडा (वक्र शरीर असलेली) म्हणून पूजली जाते.
- सध्याची रचना स्टेजसारखी आहे, ती वरच्या बाजूला उद्ध्वस्त झालेल्या उप-देवस्थानासारखी आहे. परंतु सोमनाथ ज्योतिर्लिंगाच्या पुनर्बांधणीच्या वेळी विश्वस्त विसरले किंवा देवी मंदिराच्या पुनर्बांधणीची काळजी घेतली नाही. त्यांनी ते जसे आहे तसे सोडले.
- असे मानले जाते की एकदा तुम्ही या मंदिरात गेल्यास वैवाहिक जीवन खूप आनंदी होते.
- गुजरात राज्यातील सर्वात जुन्या मंदिरांपैकी एक, हे प्रसिद्ध हिंदू मंदिर 12 व्या शतकापूर्वी बांधले गेले असे मानले जाते.
चंद्रभागा प्रभास शक्तीपीठातील उत्सव
- दुर्गा पूजा. (हिवाळी) – अश्विन (सप्टे-ऑक्टोबर) महिन्यात या मंदिरात भक्त नवरात्रोत्सव साजरा करतात.
- नवरात्री. (उन्हाळा) – ते चैत्र (मार्च-एप्रिल) पंधरवड्यात इतर नवरात्र साजरे करतात. दर नऊ दिवसांनी ते नवदुर्गाची (नऊ दुर्गा) पूजा करतात.
- दिवाळी – दिवाळी हा शहरातील सर्वात प्रशंसनीय आणि शुभ सणांपैकी एक आहे.
- महाशिवरात्री – महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने मंदिरात भव्य जत्रेचे आयोजन केले जाते.
चंद्रभागा प्रभास शक्तीपीठ कसे पोहोचायचे
चंद्रभागा प्रभास शक्तीपीठ गुजरातमधील जुनागढ जिल्ह्यातील वेरावळजवळ आहे.
हवाई मार्गे : जवळचे विमानतळ केसोद विमानतळ आहे.
रेल्वेने : जवळचे रेल्वे स्टेशन वेरावळ स्टेशन आहे.
रोडवेने : चंद्रभागा प्रभास शक्तीपीठ अहमदाबाद जवळ स्थित आहे जे देशभरातील प्रमुख शहरांशी चांगले जोडलेले आहे. चंद्रभागा देवी मंदिर प्रभास शक्तीपीठ वेरावळ येथे जाण्यासाठी अनेक सार्वजनिक आणि खाजगी वाहने उपलब्ध आहेत.