शिव ते महादेव
शिव ते महादेव – शिव हा अखिल भारतात सर्व जाती-जमातींचा पूज्य असा महादेव आहे. वैदिकांचा रुद्र, द्रविडांचा शिव आणि इतर अनेक जाती-जमातींचे तत्सदृश्य देव यांचा गुणधर्म समन्वय होऊन संप्रदायांचा पौराणिक शिव आकाराला आला आहे. रुद्र शिव असे त्याचे संयुक्त रूप आहे. शिवाचे स्वभावधर्म रुद्राला लागू होतात. रुद्र अग्नी तत्त्वातून उगम पावल्यामुळे अग्निज्वाला उर्ध्वगामी असतात. त्या […]
शिल्पकलेतील त्रिपुरांतक शिव आणि त्रिपुरारी पौर्णिमा
शिल्पकलेतील त्रिपुरांतक शिव – आज कार्तिक स्नान समाप्ती आणि कार्तिक महिन्यातील ही पौर्णिमा. आजचा दिवस त्रिपुरारी पौर्णिमा किंवा त्रिपुरी पौर्णिमा या नावाने ओळखली जाते. कार्तिक महिन्यातील या पौर्णिमेच्या दिनानिमित्त अनेक पौराणिक संदर्भ आहेत. तसेच बौद्ध आणि शीख धर्मातही आजचा दिवस तसा महत्त्वपूर्ण दिवस आहे. त्रिपुर संहारा ची कथा महाभारतामध्ये वाचायला मिळते. तारकासुराची तीन मुले होती. […]
माणकेश्वर मंदिरावरील कर्पूरमंजिरी
माणकेश्वर मंदिरावरील कर्पूरमंजिरी – कल नुमाइश में फिर गीत मेरे बिके और मैं क़ीमतें ले के घर आ गया, कल सलीबों पे फिर प्रीत मेरी चढ़ी मेरी आँखों पे स्वर्णिम धुआँ छा गया। नुकतीच ही गजल वाचण्यात आली. कोण्या अनामिकाने हे लिहलेले वाचून मन खिन्न झाले. नुकतेच माणकेश्वर (तालुका भूम जिल्हा उस्मानाबाद) येथील माणकेश्वर मंदिरास […]
पाल शिल्प कलेतील मातृ भावना..
पाल शिल्प कलेतील मातृ भावना.. पाल कालखंडात दहाव्या शतकात निर्माण झालेली साधारणतः लांबी 35″ (89 सेमी) असलेली ही मूर्ती आहे. एका ऋषीची पत्नी सुचिस्मती हिला स्वतः शिवासारखा मुलगा हवा होता. तिची इच्छा लक्षात घेऊन तिच्या पतीने वाराणसी (बनारस) येथे एका लिंगाची पूजा केली आणि शिवाने स्वत:ला सुचिस्मतीचा मुलगा म्हणून जन्म घेतला, ज्याचे नाव गृहपती होते. […]
खजुराहोतील शिल्प आणि कामसूत्राचा तथाकथित नरेटिव्ह
खजुराहोतील शिल्प आणि कामसूत्राचा तथाकथित नरेटिव्ह – खजुराहो हे कामशास्त्र किंवा श्रृंगार श्रेणीतील मंदिरापेक्षा खूप अधिक आहे. हिंदू ग्रंथांप्रमाणे जीवनाचे चार स्तंभ धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या तत्वज्ञानावर आधारित खजुराहोची शिल्परचना आहे. मंदिराला बाहेरुन प्रदक्षिणा घालताना मानवाला त्याच्या आयुष्यातील चार महत्वाच्या तत्वांची जाणीव ही शिल्प करुन देतात. बाळाला छातीशी कवटाळून प्रेमाच्या वर्षावातूनच मातृधर्माचं पालन […]
सप्तमातृका | Saptamatruka
सप्तमातृका | Saptamatruka – – ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा । वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्तमातरः ॥ अमरकोष 1.16 अमरकोषामध्ये ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इन्द्राणी आणि चामुण्डा या सप्तमातृकांचा लोकमाता म्हणून उल्लेख येतो. अगदी प्राचीन काळापासूनच या पूजनीय ठरलेल्या आहेत. प्राचीन काळ म्हणजे नेमक्या किती वर्षांपासून या लोकांच्या जीवनाचा भाग आहेत, असा प्रश्न […]
गजासुर वधाचे अत्त्युत्कृष्ट शिल्प
गजासुर वधाचे अत्त्युत्कृष्ट शिल्प – होयसळ राजवटीच्या मंदिरांमध्ये “भगवान शंकरानी केलेला गजासुर नामक राक्षसाचा वध” या कथेवरील आधारित अत्त्युत्कृष्ट शिल्पे आपल्याला पाहायला मिळतात. हा गजासुर म्हणजे महिषासुराचा पुत्र. दुर्गादेवीने महिषासुर राक्षसाचा वध केल्याचे पाहून त्याचा पुत्र गजासुर संतप्त झाला व आपण याचा सूड उगविण्यासाठी ताकदवान व्हायला हवे या विचाराने त्याने ब्रह्मदेवाचे तप आरंभिले. काही वर्षांनी […]
हंपीचं विरुपाक्ष मंदिर
हंपीचं विरुपाक्ष मंदिर – माणूस हंपी पाहायला आला की तो प्रथम विरुपाक्ष मंदिरात जातो. विरुपाक्ष म्हणजे शंकराचं एक रूप. पुराणात त्याबद्दल धमाल कथा आहेत. ‘पम्पा’ ही ब्रह्माची मानसकन्या. हंपीच्या हेमकुटा पर्वतावर ती तप करायची. तिथेच काम देवाचा नाश करून शिव ध्यानस्थ बसला होता. शिवाचं ध्यान भग्न करण्यासाठी प्रेमाच्या देवाला, कामदेवाला पाठवलं होत. पुढे शिवाचं आणि […]
उग्रनरसिंह – लक्ष्मीनरसिंह, हंपी
उग्रनरसिंह/लक्ष्मीनरसिंह व बदावीलिंग/जलकुंडेश्वर, हंपी – नरसिंह अवतार हा विष्णूच्या दशावतारांपैकी चौथा अवतार मानला जातो. हिरण्यकश्यपूने ब्रह्मदेवांकडून वर मागताना म्हणले होते की “तुम्ही उत्पन्न केलेल्या भूतांपासून मला मृत्यू प्राप्त होऊ नये. तसेच घरात अथवा बाहेर, दिवसा अथवा रात्री, ना शस्त्राने ना अस्त्राने, भूमीवर अथवा आकाशात, प्राण्यांकडून, मनुष्याकडून, देवांकडून, दानवांकडून, मृग, महानाग यांपासून मला मृत्यू प्राप्त होऊ […]
व्याल शिल्प | Vyal Sculpture
व्याल शिल्प | Vyal Sculpture – प्रसिद्ध विजयनगर – हंपीतील जवळपास सर्वच मंदिरातील स्तंभांवर आगळ्या वेगळ्या शैलीतील विविध प्राण्यांपासून निर्मित केलेल्या व्याल शिल्पे आहेत. मंदिरात सिंह, हत्ती, मानव, वराह, अश्व, अज, नर ,मृग, वराह, वानर, सायाळ, नंदी, मेंडा, पोपट, उंदीर, हंस, शरभ ,शार्दूल व इतर अशा एकाधिक प्राण्यांचे शरीर म्हणून एकत्र करून ते देखील दर्शविले […]