अष्टविनायक
गणपती ही विद्येची, बुद्धीची देवता आहे. महाराष्ट्रात असलेल्या गणेशाच्या आठ मंदिरांमागे मोठा इतिहास आहे, ज्याला अष्टविनायक म्हणलं जातं. श्रीगणेशाचं स्मरण करून कोणत्याही कामाची सुरुवात करण्याची आपली परंपरा आहे. संपूर्ण भारतात अशा विविध रूपांतील गणेश मूर्ती पाहायला मिळतात. इतकंच नाही तर भारताबाहेर अनेक देशांमध्येही गणपतीची मंदिरं आहेत. मात्र महाराष्ट्रात असलेल्या गणेशाच्या आठ मंदिरांमागे मोठा इतिहास आहे.महाराष्ट्रात […]
ज्योतिर्लिंग | Jyotirlinga
ज्योतिर्लिंग : भारतातील प्रख्यात बारा शिवस्थाने ज्योतिर्लिंगे म्हणून ओळखली जातात. ह्या बारा ज्योतिर्लिंगांच्या स्वरूपाबाबत व उत्पत्तीबाबत अभ्यासकांत विविध मते आढळतात. ज्योतिर्लिंगांतील शाळुंका ह्या यज्ञवेदींची आणि लिंगे ही यज्ञशिखांची प्रतीके बारा आदित्यांची प्रतीके एकाच शिवलिंगाचे बारा विविध ठिकाणी पडलेले खंड व्यापक ब्रह्मात्मलिंग किंवा व्यापक प्रकाश सुप्तावस्थेत असलेली ज्वालामुखीची उद्रेकस्थाने इ. उपपत्ती अभ्यासकांनी ज्योतिर्लिंगांबाबत मांडलेल्या आहेत. ह्या […]
शिर्डी | Shirdi
शिर्डी : महाराष्ट्र राज्याच्या अहमदनगर जिल्ह्यातील प्रसिद्ध धार्मिक स्थळ. लोकसंख्या २७,५३० (२००१). हे अहमदनगर-कोपरगाव मार्गावर अहमदनगरच्या उत्तरेस सु. ८५ किमी. वर असून दौंड-मनमाड लोहमार्गावरील कोपरगाव रेल्वे स्थानकापासून सु. १८ किमी. वर आहे. साईबाबा वयाच्या सोळाव्या वर्षी, एका लग्नाच्या वऱ्हाडाबरोबर १८७२ मध्ये येथे आले. त्यांच्या वास्तव्याच्या ठिकाणाजवळच्या खंडोबा मंदिरात नित्य दर्शनास जाणाऱ्या, म्हाळसापती नावाच्या सुवर्णकाराने त्यांना […]
सप्तशृंगी | Saptashringi
सप्तशृंगी : महाराष्ट्रातील एक प्रसिद्ध शक्तिपीठ. ते नासिक जिल्ह्यात चांदोर ( चांदवड ) पर्वतश्रेणीत नासिकच्या उत्तरेला सु. ४४ किमी.वर सप्तशृंगी देवी आहे. येथील शिखरांची सस.पासून उंची १,४८० मी. आहे. सात शिखरांचे ( शृंगे ) स्थान म्हणून यास सप्तशृंगी हे नाव पडले. मात्र प्रत्यक्षात येथून चारच शिखरे दिसतात. म्हणून त्याचा उल्लेख कधीकधी चतु:शृंगी असाही करतात. ब्रह्मवैवर्त […]
खेड शिवापूर रांझेश्र्वर मंदिर, रांझे
रांझेश्र्वर मंदिर, रांझे – पुणे परिसरात आपल्याला गडकिल्ले,घाटवाटा, जुने ऐतिहासिक वाडे, बारव,लेणी व अनेक तीर्थक्षेत्रानी नटलेला हा संपूर्ण जिल्हा आहे. तसेच याच परिसरातील आज आपण ऐतिहासिक गावातील प्रसिद्ध मंदिर पाहणार आहोत,ते म्हणजे रांझे गावातील रांझेश्र्वर मंदिर. रांझे गाव ऐकलं तर आपल्यासमोर इतिहासातील एक प्रसंग आठवतो तो म्हणजे स्वराज्य साकारताना शिवाजी महाराजांना बरेच रयतेच्या हितासाठी व […]
विरुपाक्ष मंदिर हम्पी
विरुपाक्ष मंदिर हम्पी – ‘पम्पा’ ही ब्रह्माची मानसकन्या. तीने महादेव पती म्हणून मिळावा यासाठी तपश्चर्या केली पण महादेव देखील तपश्चर्येत होते. त्यांची तपश्चर्या भंग व्हावी म्हणून पार्वतीने इंद्राची मदत मागितली. इंद्राने ह्या कामासाठी कामदेवाला पाठवले, पण झाले उलटेच. महादेवाला भयंकर राग आला आणि त्यांनी स्वतःचे तिसरे नेत्र उघडून कामदेवाला भस्म करून टाकले. थोडक्यात हा प्रयत्न […]
मडकू द्वीप – हिंदू आणि ख्रिश्चन कम्युनचे मिश्रण
मडकू द्वीपसमूह किंवा मडकू द्विप (मदकू द्वीप) हे छत्तीसगडच्या मुंगेली जिल्ह्यातील शिवनाथ नदीवरील नदीचे बेट आहे. हे बेट सामान्यतः हरिहर-क्षेत्र आणि केदारद्वीप म्हणून ओळखले जाते . 1 यामागील आख्यायिका पंडिता कृपाराम शास्त्री यांनी 1961 मध्ये प्रचलित मौखिक परंपरेच्या आधारे संकलित केलेल्या धूमनाथ महात्म्यात स्पष्ट केली आहे. महात्म्याने बेटावर दावा केला आहे की विष्णू आणि शिव […]
देवकिरारी – अर्ध्या भागात उभे असलेले मंदिर
देवकिरारी हे छत्तीसगडमधील बिलासपूर जिल्ह्यातील एक छोटेसे गाव आहे. हे बिलासपूरपासून सुमारे 25 किमी, बेल्हा (बिल्हा) पासून सुमारे 8 किमी आणि किरारी गोधी गावापासून 2.5 किमी अंतरावर आहे. या अन्यथा नगण्य गावात कलचुरी काळातील शिवमंदिराचे अवशेष आहेत. शिवमंदिर – हे मंदिर एका टाक्याजवळ आहे. जगती आणि विमानाच्या अडीच भिंतींनी हे मंदिर टिकून आहे . मंदिराचे […]
सिरपूर बौद्ध आणि जैन स्मारके
बौद्ध आणि जैन स्मारके – झुआनझांग 1 ने सांगितल्याप्रमाणे , बुद्धाचा संबंध सिरपूरशी जोडला आहे की त्यांनी येथे भेट दिली, एक सभा बोलावली आणि अविश्वासूंना वश करण्यासाठी त्यांची अलौकिक शक्ती प्रदर्शित केली. त्यांनी पुढे एका जुन्या मठाचा उल्लेख केला, जो अशोकाने बांधलेल्या स्तूपाच्या जवळ आहे, जो राजधानी शहरापासून फार दूर नाही. त्याच मठात, नंतरच्या काळात, […]
सिरपूर शिव मंदिरे
सिरपूरमध्ये शिवाला समर्पित वीस पेक्षा जास्त मंदिरे आहेत, ती सर्व जतन करण्याच्या वेगळ्या स्थितीत आहेत. गावातील मुख्य मंदिर, गंधेश्वर-महादेव हे देखील शिवाला समर्पित आहे. या अनेकांपैकी तीन मंदिरे उभी आहेत, गंधेश्वर-महादेव, सुरंग टीला आणि बाळेश्वर-महादेव. बालेश्वर-महादेव मंदिर, दोन मुख्य देवस्थानांचे व्यासपीठ बालेश्वर मंदिर संकुल (SRP-7, 8 आणि 9) – गावाच्या मध्यभागी असलेला एक ढिगारा 2003-04 […]
विदर्भातील अष्टविनायक
विदर्भातील अष्टविनायक – पश्चिम महाराष्ट्राप्रमाणे विदर्भातदेखील गणपतीची आठ महत्त्वाची मंदिरे आहेत, येथील श्रीगणेशाच्या मंदिरांच्या संचाला ‘विदर्भातील अष्टविनायक’ म्हटले जाते. टेकडी गणपती, नागपूर – टेकडी गणपती मंदिर हे नागपूर रेल्वे स्थानकाजवळ असलेले एक प्राचीन गणपती मंदिर आहे. हे नागपुरातील लोकप्रिय मंदिर आहे. हे मंदिर टेकडीवर असल्याने त्याला टेकडी गणपती मंदिर असे म्हटले जाते. नागपूरचे राजे भोसले […]
मराठवाड्यातील अष्टविनायक
मराठवाड्यातील अष्टविनायक – आपणा सर्वांना माहिती असलेल्या अष्टविनायक यात्रेप्रमाणेच काही गणेशस्थाने मराठवाडा, विदर्भ, कोकण अशा भागांमध्ये गणेशभक्तांना तेवढ्याच तोलामोलाची वाटतात. ही सर्व गणेशस्थानेही प्राचीन असून येथेही विविध देवतांनी, ऋषींनी गणेशाची उपासना केल्याचे आढळते. मराठवाड्यातील अष्टविनायकाच्या स्नानांना मोठी पौराणिक पूर्वपीठिका असून ती गणेशभक्तांची आवडती श्रद्घास्थाने आहेत. १) लक्षविनायक – तारकासुराचा वध करण्यासाठी शंकर-पार्वतींचा पुत्र स्कंद (कार्तिकेय) […]