चामर (चांभार) लेणी | Chamar Leni
महाराष्ट्रातील एक हिंदू लेणी. उस्मानाबाद (प्राचीन नाव धाराशिव) शहरालगत प्रामुख्याने दोन ठिकाणी लेणी खोदण्यात आली आहेत. यांपैकी शहराच्या पश्चिमेस असणारी लेणी ‘धाराशिव लेणी’ म्हणून ओळखली जातात, तर भोगावती नदीजवळील एका टेकडीवर खोदलेली लेणी, ‘चामर’ किंवा ‘चांभार’ लेणी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. जेम्स बर्जेस या एका स्कॉटिश पुरातत्त्वज्ञाने तत्कालीन धाराशिव परिसराचे सर्वप्रथम सखोल सर्वेक्षण केले (१८७५). त्यांनी […]
महादेव डोंगररांगा, सातारा
महादेव डोंगररांगा, सातारा – महाराष्ट्र राज्याच्या सातारा जिल्ह्यातील एक प्रमुख डोंगररांग. महाराष्ट्र राज्याच्या पश्चिम भागात आणि सातारा जिल्ह्याच्या पश्चिम सीमेवर सह्याद्री ही प्रमुख पर्वतश्रेणी उत्तर-दक्षिण दिशेत पसरलेली आहे. महाराष्ट्रात सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेपासून अनेक फाटे पूर्व किंवा आग्नेय दिशेत विस्तारलेले आहेत. उत्तरेकडून दक्षिणेकडे अनुक्रमे सातमाळा-अजिंठा, हरिश्चंद्रगड-बालाघाट आणि महादेव या नावांनी हे फाटे ओळखले जातात. त्यांपैकी सर्वांत […]
खेड शिवापूर रांझेश्र्वर मंदिर, रांझे
रांझेश्र्वर मंदिर, रांझे – पुणे परिसरात आपल्याला गडकिल्ले,घाटवाटा, जुने ऐतिहासिक वाडे, बारव,लेणी व अनेक तीर्थक्षेत्रानी नटलेला हा संपूर्ण जिल्हा आहे. तसेच याच परिसरातील आज आपण ऐतिहासिक गावातील प्रसिद्ध मंदिर पाहणार आहोत,ते म्हणजे रांझे गावातील रांझेश्र्वर मंदिर. रांझे गाव ऐकलं तर आपल्यासमोर इतिहासातील एक प्रसंग आठवतो तो म्हणजे स्वराज्य साकारताना शिवाजी महाराजांना बरेच रयतेच्या हितासाठी व […]
विरुपाक्ष मंदिर हम्पी
विरुपाक्ष मंदिर हम्पी – ‘पम्पा’ ही ब्रह्माची मानसकन्या. तीने महादेव पती म्हणून मिळावा यासाठी तपश्चर्या केली पण महादेव देखील तपश्चर्येत होते. त्यांची तपश्चर्या भंग व्हावी म्हणून पार्वतीने इंद्राची मदत मागितली. इंद्राने ह्या कामासाठी कामदेवाला पाठवले, पण झाले उलटेच. महादेवाला भयंकर राग आला आणि त्यांनी स्वतःचे तिसरे नेत्र उघडून कामदेवाला भस्म करून टाकले. थोडक्यात हा प्रयत्न […]
मडकू द्वीप – हिंदू आणि ख्रिश्चन कम्युनचे मिश्रण
मडकू द्वीपसमूह किंवा मडकू द्विप (मदकू द्वीप) हे छत्तीसगडच्या मुंगेली जिल्ह्यातील शिवनाथ नदीवरील नदीचे बेट आहे. हे बेट सामान्यतः हरिहर-क्षेत्र आणि केदारद्वीप म्हणून ओळखले जाते . 1 यामागील आख्यायिका पंडिता कृपाराम शास्त्री यांनी 1961 मध्ये प्रचलित मौखिक परंपरेच्या आधारे संकलित केलेल्या धूमनाथ महात्म्यात स्पष्ट केली आहे. महात्म्याने बेटावर दावा केला आहे की विष्णू आणि शिव […]
देवकिरारी – अर्ध्या भागात उभे असलेले मंदिर
देवकिरारी हे छत्तीसगडमधील बिलासपूर जिल्ह्यातील एक छोटेसे गाव आहे. हे बिलासपूरपासून सुमारे 25 किमी, बेल्हा (बिल्हा) पासून सुमारे 8 किमी आणि किरारी गोधी गावापासून 2.5 किमी अंतरावर आहे. या अन्यथा नगण्य गावात कलचुरी काळातील शिवमंदिराचे अवशेष आहेत. शिवमंदिर – हे मंदिर एका टाक्याजवळ आहे. जगती आणि विमानाच्या अडीच भिंतींनी हे मंदिर टिकून आहे . मंदिराचे […]
सीताबेंगा आणि जोगीमारा लेणी
छत्तीसगडच्या सुरगुजा जिल्ह्यातील रामगढ गावाजवळ असलेल्या रामगढ टेकडीवर सीताबेंगा आणि जोगीमारा या दोन गुहा आहेत. टेकड्यांवर वेगवेगळ्या पातळ्यांवर अनेक लेणी आहेत मात्र सर्वात महत्त्वाची आणि वारंवार भेट दिली जाणारी सीताबेंगा आणि जोगीमारा लेणी आहेत. जोगीमारा गुहा ही सर्वात प्राचीन गुहा म्हणून ओळखली जाते, ज्यामध्ये 3 व्या शतकात किंवा त्यापूर्वीची फ्रेस्को पेंटिंग्ज आहेत, जे तिच्यात असलेल्या […]
सिरपूर बौद्ध आणि जैन स्मारके
बौद्ध आणि जैन स्मारके – झुआनझांग 1 ने सांगितल्याप्रमाणे , बुद्धाचा संबंध सिरपूरशी जोडला आहे की त्यांनी येथे भेट दिली, एक सभा बोलावली आणि अविश्वासूंना वश करण्यासाठी त्यांची अलौकिक शक्ती प्रदर्शित केली. त्यांनी पुढे एका जुन्या मठाचा उल्लेख केला, जो अशोकाने बांधलेल्या स्तूपाच्या जवळ आहे, जो राजधानी शहरापासून फार दूर नाही. त्याच मठात, नंतरच्या काळात, […]
सिरपूर शिव मंदिरे
सिरपूरमध्ये शिवाला समर्पित वीस पेक्षा जास्त मंदिरे आहेत, ती सर्व जतन करण्याच्या वेगळ्या स्थितीत आहेत. गावातील मुख्य मंदिर, गंधेश्वर-महादेव हे देखील शिवाला समर्पित आहे. या अनेकांपैकी तीन मंदिरे उभी आहेत, गंधेश्वर-महादेव, सुरंग टीला आणि बाळेश्वर-महादेव. बालेश्वर-महादेव मंदिर, दोन मुख्य देवस्थानांचे व्यासपीठ बालेश्वर मंदिर संकुल (SRP-7, 8 आणि 9) – गावाच्या मध्यभागी असलेला एक ढिगारा 2003-04 […]
विदर्भातील अष्टविनायक
विदर्भातील अष्टविनायक – पश्चिम महाराष्ट्राप्रमाणे विदर्भातदेखील गणपतीची आठ महत्त्वाची मंदिरे आहेत, येथील श्रीगणेशाच्या मंदिरांच्या संचाला ‘विदर्भातील अष्टविनायक’ म्हटले जाते. टेकडी गणपती, नागपूर – टेकडी गणपती मंदिर हे नागपूर रेल्वे स्थानकाजवळ असलेले एक प्राचीन गणपती मंदिर आहे. हे नागपुरातील लोकप्रिय मंदिर आहे. हे मंदिर टेकडीवर असल्याने त्याला टेकडी गणपती मंदिर असे म्हटले जाते. नागपूरचे राजे भोसले […]
मराठवाड्यातील अष्टविनायक
मराठवाड्यातील अष्टविनायक – आपणा सर्वांना माहिती असलेल्या अष्टविनायक यात्रेप्रमाणेच काही गणेशस्थाने मराठवाडा, विदर्भ, कोकण अशा भागांमध्ये गणेशभक्तांना तेवढ्याच तोलामोलाची वाटतात. ही सर्व गणेशस्थानेही प्राचीन असून येथेही विविध देवतांनी, ऋषींनी गणेशाची उपासना केल्याचे आढळते. मराठवाड्यातील अष्टविनायकाच्या स्नानांना मोठी पौराणिक पूर्वपीठिका असून ती गणेशभक्तांची आवडती श्रद्घास्थाने आहेत. १) लक्षविनायक – तारकासुराचा वध करण्यासाठी शंकर-पार्वतींचा पुत्र स्कंद (कार्तिकेय) […]
कोकणातील अष्टविनायक
कोकणातील अष्टविनायक – गेल्या काही वर्षापासून कोकणात पर्यटन व्यवसाय मोठ्या प्रमाणात वाढतो आहे. कोकणातील धार्मिक वातावरण जवळून अभ्यासले असता आपणास आजही तुलनेने फारशी व्यापारी मानसिकता जाणवत नाही. कोकणातील एकूणच सर्व धार्मिक परंपरा आपले अस्तित्व आजही संभाळून आहेत. जगभरातील धर्मप्रेमि म्हणूनच आजही कोकणात दर्शनाला येतातच… कोकणातील गणेश मंदिरे अतिशय स्वच्छ, सुंदर व निटनेटकी आहेत. आजूबाजूचा परिसर […]