लेणी | Cave
लेणी : पर्वतश्रेणीत खडक खोदून तयार केलेली गुहागृहे वा प्रस्तरालये. नासिकजवळच्या पांडव लेण्यातील लेखात ‘लेण’ हा शब्द प्रथम आलेला दिसतो. ‘एतच लेण महादेवी महाराज मातामहाराज पतामही ददाति…, ‘लेण’ हा शब्द संस्कृत ‘लयन’ म्हणजे ‘गृह’ या शब्दावरून आला आहे. लेण्यांना ⇨गुहा, गुंफा, शैलगृहे, शिलामंदिरे, प्रस्तरालये अशी अन्य नावेही आहेत. गुहांची ठिकाणे डोंगरकपारीत नैसर्गिक रीत्या तयार झालेली […]
वेरूळ | Verul | Ellora
वेरूळ : लेण्यांसाठी जगप्रसिद्ध असलेले भारतातील स्थळ. ते महाराष्ट्रात औरंगाबादच्या वायव्येस सु. २९ किमी. वर वसले आहे. या गावाजवळून इला नदी वाहते. सर्वसाधारणपणे येथील लेण्यांची निर्मिती इ.स. सहाव्या शतकापासून पुढे टप्प्याटप्प्याने होत गेली. वाकाटकांच्या ऱ्हासानंतर चालुक्य आणि कलचुरी या दोन राजवंशांच्या संघर्षकालातच ही लेणी कोरली गेली. तत्कालीन अस्थिर राजकीय परिस्थिती आणि या लेण्यांचे भौगोलिक स्थान […]
चामर (चांभार) लेणी | Chamar Leni
महाराष्ट्रातील एक हिंदू लेणी. उस्मानाबाद (प्राचीन नाव धाराशिव) शहरालगत प्रामुख्याने दोन ठिकाणी लेणी खोदण्यात आली आहेत. यांपैकी शहराच्या पश्चिमेस असणारी लेणी ‘धाराशिव लेणी’ म्हणून ओळखली जातात, तर भोगावती नदीजवळील एका टेकडीवर खोदलेली लेणी, ‘चामर’ किंवा ‘चांभार’ लेणी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. जेम्स बर्जेस या एका स्कॉटिश पुरातत्त्वज्ञाने तत्कालीन धाराशिव परिसराचे सर्वप्रथम सखोल सर्वेक्षण केले (१८७५). त्यांनी […]
सीताबेंगा आणि जोगीमारा लेणी
छत्तीसगडच्या सुरगुजा जिल्ह्यातील रामगढ गावाजवळ असलेल्या रामगढ टेकडीवर सीताबेंगा आणि जोगीमारा या दोन गुहा आहेत. टेकड्यांवर वेगवेगळ्या पातळ्यांवर अनेक लेणी आहेत मात्र सर्वात महत्त्वाची आणि वारंवार भेट दिली जाणारी सीताबेंगा आणि जोगीमारा लेणी आहेत. जोगीमारा गुहा ही सर्वात प्राचीन गुहा म्हणून ओळखली जाते, ज्यामध्ये 3 व्या शतकात किंवा त्यापूर्वीची फ्रेस्को पेंटिंग्ज आहेत, जे तिच्यात असलेल्या […]
सिरपूर बौद्ध आणि जैन स्मारके
बौद्ध आणि जैन स्मारके – झुआनझांग 1 ने सांगितल्याप्रमाणे , बुद्धाचा संबंध सिरपूरशी जोडला आहे की त्यांनी येथे भेट दिली, एक सभा बोलावली आणि अविश्वासूंना वश करण्यासाठी त्यांची अलौकिक शक्ती प्रदर्शित केली. त्यांनी पुढे एका जुन्या मठाचा उल्लेख केला, जो अशोकाने बांधलेल्या स्तूपाच्या जवळ आहे, जो राजधानी शहरापासून फार दूर नाही. त्याच मठात, नंतरच्या काळात, […]