अष्टविनायक
गणपती ही विद्येची, बुद्धीची देवता आहे. महाराष्ट्रात असलेल्या गणेशाच्या आठ मंदिरांमागे मोठा इतिहास आहे, ज्याला अष्टविनायक म्हणलं जातं. श्रीगणेशाचं स्मरण करून कोणत्याही कामाची सुरुवात करण्याची आपली परंपरा आहे. संपूर्ण भारतात अशा विविध रूपांतील गणेश मूर्ती पाहायला मिळतात. इतकंच नाही तर भारताबाहेर अनेक देशांमध्येही गणपतीची मंदिरं आहेत. मात्र महाराष्ट्रात असलेल्या गणेशाच्या आठ मंदिरांमागे मोठा इतिहास आहे.महाराष्ट्रात […]
ज्योतिर्लिंग | Jyotirlinga
ज्योतिर्लिंग : भारतातील प्रख्यात बारा शिवस्थाने ज्योतिर्लिंगे म्हणून ओळखली जातात. ह्या बारा ज्योतिर्लिंगांच्या स्वरूपाबाबत व उत्पत्तीबाबत अभ्यासकांत विविध मते आढळतात. ज्योतिर्लिंगांतील शाळुंका ह्या यज्ञवेदींची आणि लिंगे ही यज्ञशिखांची प्रतीके बारा आदित्यांची प्रतीके एकाच शिवलिंगाचे बारा विविध ठिकाणी पडलेले खंड व्यापक ब्रह्मात्मलिंग किंवा व्यापक प्रकाश सुप्तावस्थेत असलेली ज्वालामुखीची उद्रेकस्थाने इ. उपपत्ती अभ्यासकांनी ज्योतिर्लिंगांबाबत मांडलेल्या आहेत. ह्या […]
लेणी | Cave
लेणी : पर्वतश्रेणीत खडक खोदून तयार केलेली गुहागृहे वा प्रस्तरालये. नासिकजवळच्या पांडव लेण्यातील लेखात ‘लेण’ हा शब्द प्रथम आलेला दिसतो. ‘एतच लेण महादेवी महाराज मातामहाराज पतामही ददाति…, ‘लेण’ हा शब्द संस्कृत ‘लयन’ म्हणजे ‘गृह’ या शब्दावरून आला आहे. लेण्यांना ⇨गुहा, गुंफा, शैलगृहे, शिलामंदिरे, प्रस्तरालये अशी अन्य नावेही आहेत. गुहांची ठिकाणे डोंगरकपारीत नैसर्गिक रीत्या तयार झालेली […]
वेरूळ | Verul | Ellora
वेरूळ : लेण्यांसाठी जगप्रसिद्ध असलेले भारतातील स्थळ. ते महाराष्ट्रात औरंगाबादच्या वायव्येस सु. २९ किमी. वर वसले आहे. या गावाजवळून इला नदी वाहते. सर्वसाधारणपणे येथील लेण्यांची निर्मिती इ.स. सहाव्या शतकापासून पुढे टप्प्याटप्प्याने होत गेली. वाकाटकांच्या ऱ्हासानंतर चालुक्य आणि कलचुरी या दोन राजवंशांच्या संघर्षकालातच ही लेणी कोरली गेली. तत्कालीन अस्थिर राजकीय परिस्थिती आणि या लेण्यांचे भौगोलिक स्थान […]
शिर्डी | Shirdi
शिर्डी : महाराष्ट्र राज्याच्या अहमदनगर जिल्ह्यातील प्रसिद्ध धार्मिक स्थळ. लोकसंख्या २७,५३० (२००१). हे अहमदनगर-कोपरगाव मार्गावर अहमदनगरच्या उत्तरेस सु. ८५ किमी. वर असून दौंड-मनमाड लोहमार्गावरील कोपरगाव रेल्वे स्थानकापासून सु. १८ किमी. वर आहे. साईबाबा वयाच्या सोळाव्या वर्षी, एका लग्नाच्या वऱ्हाडाबरोबर १८७२ मध्ये येथे आले. त्यांच्या वास्तव्याच्या ठिकाणाजवळच्या खंडोबा मंदिरात नित्य दर्शनास जाणाऱ्या, म्हाळसापती नावाच्या सुवर्णकाराने त्यांना […]
शिवाजी विद्यापीठ | Shivaji University
शिवाजी विद्यापीठ : महाराष्ट्रातील एक विद्यापीठ. स्थापना कोल्हापूर येथे १९६२ साली. कोल्हापूर संस्थानचे श्रीमंत राजाराम छत्रपती व तेथील राजाराम कॉलेजचे प्राचार्य डॉ. बाळकृष्ण यांनी शिवाजी विद्यापीठाची कल्पना प्रथम मांडली. महाराष्ट्र शासनाने १९६२ साली ‘विद्यापीठ कायदा’ मंजूर करून या विद्यापीठाची स्थापना केली. विद्यापीठ कार्यक्षेत्रातील ‘ग्रामीण युवकांमध्ये उच्च शिक्षणाचा प्रसार’ आणि ‘विज्ञान व मानव्यविद्या या क्षेत्रांतील पायाभूत […]
सप्तशृंगी | Saptashringi
सप्तशृंगी : महाराष्ट्रातील एक प्रसिद्ध शक्तिपीठ. ते नासिक जिल्ह्यात चांदोर ( चांदवड ) पर्वतश्रेणीत नासिकच्या उत्तरेला सु. ४४ किमी.वर सप्तशृंगी देवी आहे. येथील शिखरांची सस.पासून उंची १,४८० मी. आहे. सात शिखरांचे ( शृंगे ) स्थान म्हणून यास सप्तशृंगी हे नाव पडले. मात्र प्रत्यक्षात येथून चारच शिखरे दिसतात. म्हणून त्याचा उल्लेख कधीकधी चतु:शृंगी असाही करतात. ब्रह्मवैवर्त […]
सह्याद्रि
सह्याद्रि : पश्र्चिम घाट, सह्य पर्वत. भारतीय व्दिपकल्पाच्या पश्चिम भागातील एक पर्वतश्रेणी. दख्खनच्या पठाराच्या पश्र्चिम कडेवर उत्तर-दक्षिण पसरलेल्या या पर्वतश्रेणीमुळे अरबी समुद्र किनाऱ्यावरील किनारपट्टीचे मैदान दख्खनच्या पठारापासून अलग झाले आहे. उत्तरेस तापी नदीपासून दक्षिणेस कन्याकुमारीपर्यंत अरबी समुद्राला समांतर अशी ही श्रेणी पसरली आहे. सह्याद्रीची उत्तर-दक्षिण लांबी सु. १,६०० किमी. असून सस. पासून सरासरी उंची सु. १,२०० […]
नायगाव मयूर अभयारण्य | Nayagaon Mayur Wildlife Sanctuary
मराठवाड्यातील बीड शहराच्या बीड-पाटोदा-अहमदनगर तसेच बीड-लिंबादेवी-अहमदनगर या दोन रस्त्यांच्या दुतर्फा असलेल्या डोंगराळ भागात सु. २० किमी. अंतरावर हे अभयारण्य असून खुरटया झाडाझुडपांनी आणि खुरट्या गवताने आच्छादलेले आहे. हे अभयारण्य दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळीच्या व काटेरी वनाच्या प्रकारातील आहे. या वनात राष्ट्रीय पक्षी मोर मोठ्या प्रमाणात आढळत असल्याने शासनाने ८ डिसेंबर १९९४ ला हे क्षेत्र “नायगाव […]
देवराई | Sacred Grove
निसर्ग संवर्धनाची प्राचीन परंपरागत पद्धत. सुमारे दहा हजार वर्षांपूर्वी भटकी जीवनशैली सोडून मानव जेव्हा शेती करू लागला; त्या वेळी जंगलतोड जास्त प्रमाणात होऊ लागल्यामुळे वस्ती व गावाजवळील जंगलाचा काही भाग राखून ठेवण्यात आला. या भागालाच लोक श्रद्धेने देवराई (Sacred Groves) संबोधू लागले. लोकांनी देवावरच्या श्रद्धेने, देवाचा कोप होण्याच्या भीतीने या जंगल क्षेत्रांना संपूर्ण संरक्षण दिले. […]
भीमाशंकर अभयारण्य | Bhimashankar Wildlife Sanctuary
भीमाशंकर अभयारण्य पुणे जिल्ह्याच्या आंबेगाव आणि खेड तालुक्यात असून पश्चिम घाटातील सह्याद्री पर्वत रांगेत आहे. भौगोलिक स्थान अक्षांश १९.१७३९१३७० उत्तर व रेखांश ७३.५८२४२१७० पूर्व असून समुद्रसपाटीपासून २,१००—३,८०० फूट उंच आहे. भीमाशंकरचे वन हे पाणगळ, निमहरित आणि सदाहरित असून पुणे, रायगड आणि ठाणे जिल्ह्यांत पसरलेले आहे. याचे एकूण क्षेत्रफळ १३१ चौ.किमी आहे. भीमाशंकरचे अभयारण्य सुमारे ३,००० […]
फणसाड अभयारण्य | Phanasad Wildlife Sanctuary
महाराष्ट्रातील फणसाड हे अभयारण्य रायगड जिल्ह्यातील मुरुड व रोहा तालुक्यात येते. महाराष्ट्र शासनाने २५ फेब्रवारी १९८६ रोजी या क्षेत्राला राखीव वनाचा दर्जा देत अभयारण्य म्हणून घोषित केले. या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ ६९.७९ चौ.किमी. असून हे अभयारण्य समुद्रकिनाऱ्यापासून १२ किमी. अंतरावर आहे. हे अभयारण्य काशीद, कोकबन, चिकनी, दांडा, नांदगाव, बारशिव, मजगाव, वळास्ते, सर्वा, सुपेगाव अशा एकूण ३८ […]