लेणी | Cave
लेणी : पर्वतश्रेणीत खडक खोदून तयार केलेली गुहागृहे वा प्रस्तरालये. नासिकजवळच्या पांडव लेण्यातील लेखात ‘लेण’ हा शब्द प्रथम आलेला दिसतो. ‘एतच लेण महादेवी महाराज मातामहाराज पतामही ददाति…, ‘लेण’ हा शब्द संस्कृत ‘लयन’ म्हणजे ‘गृह’ या शब्दावरून आला आहे. लेण्यांना ⇨गुहा, गुंफा, शैलगृहे, शिलामंदिरे, प्रस्तरालये अशी अन्य नावेही आहेत. गुहांची ठिकाणे डोंगरकपारीत नैसर्गिक रीत्या तयार झालेली […]
विहार | Vihar
विहार : बौद्ध भिक्षूंचे निवासस्थान व पाठशाळा असणारी शैल वास्तुरचना. ⇨ चैत्यगृहांच्या निर्मितीबरोबरच या वास्तु प्रकाराचे बांधकाम भारतात प्रामुख्याने कार्ले, भाजे, नासिक, वेरूळ, पितळखोरे, भारहूत, सांची, सारनाथ, उदयगिरी, कोंडाणे, मथुरा, जुनागढ, अमरावती, कान्हेरी इ. ठिकाणी झालेले आढळते. इ. स. चौथ्या शतकापर्यंतच्या कालखंडात प्रामुख्याने हा बौद्ध वास्तुप्रकार विकसित झाला. मध्यभागी मोकळे प्रशस्त सभागृह वा दालन व […]
शिखर
शिखर : भारतीय ⇨ मंदिर-वास्तुकलेचा एक प्रमुख घटक. ⇨ देवालयातील गर्भगृहावर उंच व वर निमुळता होत गेलेला मनोरेवजा वास्तुघटक म्हणजे शिखर होय. बहुधा त्यात अनेक मजले वा थर योजलेले असतात. शिखर हा देवालय-वास्तूचा उच्च बिंदू होय. देवमूर्ती असलेल्या पवित्रम गाभाऱ्याचे द्योतक म्हणजे शिखर होय. भारतात शिखराच्या धारणेच्या विविध शैली असल्या, तरी त्याचे कार्य मुख्यत्वे गाभाऱ्यातील […]
महाराष्ट्रातील जल स्थापत्य
महाराष्ट्रातील जल स्थापत्य – महाराष्ट्रात इ.स पहिल्या शतकाच्या राष्ट्रकूट वंशापासून सातवाहन, चालुक्य ते चौदाव्या शतकाच्या यादव वंशापर्यंत अनेक जलाशयाची निर्मिती करण्यात आली. भूजलाचा साठा असेल तेथे किंवा नैसर्गिक रित्या त्यास शोधून तिथे भूमिगत बांधकाम करून वसाहतींसाठी पाणी उपलब्ध करून दिले गेले. त्यामुळे पाण्याचा बारमाही आणि शाश्वत ओघ नसलेल्या ठिकाणीही वसाहती निर्माण होऊ शकल्या. तसेच महाराष्ट्रातील […]
नागर शैली | मंदिर वास्तुकला
नागर शैली | मंदिर वास्तुकला – नागर शैली ही एक हिंदू मंदिर स्थापत्य शैली आहे जी उत्तर भारतात प्रचलित होती. ही शैली प्राचीन काळातील वैदिक मंदिरांपासून विकसित झाली आणि गुप्त साम्राज्य (320-550 सीई) ते दिल्ली सल्तनत (1206-1526 सीई) या काळात सर्वात लोकप्रिय शैली होती.नागर शैलीची सुरुवात गुप्त साम्राज्यात झाली असे मानले जाते. गुप्त साम्राज्यात बांधण्यात […]
द्रविड शैली | मंदिर वास्तुकला
द्रविड शैली | मंदिर वास्तुकला – द्रविड शैली ही भारताच्या दक्षिणेकडील राज्यांमध्ये प्रचलित असलेली एक स्थापत्य शैली आहे. ही शैली प्रामुख्याने विटभट्यांनी बांधली जाते आणि त्याची आकृती शिखरसदृश असते. द्रविड शैलीतील मंदिरे प्रामुख्याने हिंदू देवतांना समर्पित असतात. द्रविड शैलीची सुरुवात चोळ साम्राज्यात झाली असे मानले जाते. चोळ साम्राज्यात बांधण्यात आलेल्या काही मंदिरांमध्ये द्रविड शैलीचे वैशिष्ट्ये […]
वेसर शैली | मंदिर वास्तुकला
वेसर शैली | मंदिर वास्तुकला – वेसर शैली ही भारताच्या मध्य भागात प्रचलित असलेली एक स्थापत्य शैली आहे. ही शैली नागर आणि द्रविड शैलींचा मिलाफ दर्शवते. वेसर शैलीतील मंदिरे प्रामुख्याने दगड आणि विटभट्यांनी बांधली जातात आणि त्यांची आकृती स्तंभसदृश किंवा शिखरसदृश असते. वेसर शैलीतील मंदिरे प्रामुख्याने हिंदू देवतांना समर्पित असतात. वेसर शैलीची सुरुवात गुप्त साम्राज्यात […]
भारतातील मंदिरांच्या स्थापत्य शैली
भारतातील मंदिरांच्या स्थापत्य शैली – भारतात अनेक मंदिरे आहेत आणि त्यांची स्थापत्य शैली वेगवेगळी आहे. काही मंदिरे प्राचीन आहेत तर काही नवीन आहेत. काही मंदिरे मोठी आहेत तर काही लहान आहेत. काही मंदिरे सुंदर आहेत तर काही सोपी आहेत. भारतातील मंदिरे अनेक स्थापत्य शैलींमध्ये बांधली गेली आहेत. या शैलींमध्ये प्राचीन ग्रीक, रोमन, इजिप्शियन, भारतीय आणि […]
लेणीचे प्रकार आणि लेणीचे अंग
लेणीचे प्रकार आणि लेणीचे अंग– लेण्यांचे मुख्य दोन प्रकार आहेत. लेणीचे प्रकार पुढीलप्रमाणे – ऐहिक लेणी – नाणेघाटात सातवाहनांचे देवकुळ म्हणजे कीर्तिमंदिर – पूर्वजांच्या प्रतिमांचे मंदिर. हे एकमेव लेणे ऐहिक लेणे म्हणून ज्ञात आहे. धार्मिक लेणी – बौद्ध, जैन, हिंदू. बौद्ध लेणी मध्ये पण हीनयान व महायान या दोनही पंथांची लेणी आढळतात. हीनयान पंथाची लेणी […]
लेणी म्हणजे काय?
लेणी म्हणजे काय? – लेणी म्हणजे काय तर लेणी म्हणजे डोंगरातील दगडांवर केलेले कोरीव काम. लेणी म्हणजे डोंगर, टेकडी, पर्वत, खडक कोरून तयार केलेल्या गुहा होत. लेणी ही संज्ञा सामान्यपणे मानवनिर्मित गुहांना वापरली जाते. ज्यांच्या उपयोग तपस्या-साधना-विश्रांती करण्यासाठी केला जाई. प्रथम साधी असलेली नंतर चित्रे व शिल्पे यांनी अलंकृत केली गेली. लेण्यांना गुहा, गुंफा, शैलगृहे, […]
राष्ट्रकूट काळातील वास्तुकला
राष्ट्रकूट काळातील स्थापत्यकलेमध्ये महाराष्ट्रातील औरंगाबाद येथील एलोरा नावाच्या लेणी आणि मुंबईजवळील एलिफंटा बेटावरील लेणी महत्त्वाच्या आहेत. एलोरा लेणी हे ‘रॉक कट आर्किटेक्चर’चे उत्तम उदाहरण आहे. जागतिक वारसा यादीत त्यांचा समावेश करण्यात आला आहे. यामध्ये कैलास गुहा मंदिर (गुहा क्र. 16) जागतिक स्तरावरील सर्वात भव्य कलाकृतींमध्ये गणले जाते. त्याची तुलना अथेन्सच्या प्रसिद्ध मंदिर ‘पार्थेनॉन’शी करण्यात आली आहे. जागतिक […]
चालुक्य वास्तुकला
बदामीच्या चालुक्यांची कला आयहोलमध्ये सुरू होते, तर बदामी आणि पट्टाडकलमध्ये झेनिथ दिसते. ही बेसार शैली आहे ज्यामध्ये नागारा आणि द्रविड शैलीची वैशिष्ट्ये आहेत. येथील मंदिरांमध्ये, दगड कापून एकत्रित कक्ष आणि मंदिरे विशेष रचना असलेली दिसतात. आयहोलमध्ये ७० हून अधिक मंदिरे आहेत, त्यापैकी रविकीर्तीने बांधलेले मेगुटी जैन मंदिर आणि लाड खानचे सूर्य मंदिर खूप प्रसिद्ध आहेत. […]