बिनेश्वर महादेव मंदिर अय्यरपाणीपासून ६ किमी अंतरावर असून बिनसार वन्यजीव अभयारण्याच्या वाटेवर याला भेट देणे सोयीचे आहे. बिनसार हे नाव बिनेश्वर महादेव मंदिरावरून पडले आहे. भगवान शिव हे या मंदिराचे प्रमुख देवता आहेत. हे मंदिर चंद राजाच्या वंशजांपैकी एक, राजा कल्याण चंद यांच्या समृद्ध कारकिर्दीत बांधले गेले होते . बिनसार ही चंद राजांची ग्रीष्मकालीन राजधानी होती आणि बिनेश्वर महादेव मंदिर हे 16व्या शतकातील काही स्थापत्य संरचनांपैकी एक आहे जे अजूनही बिनसारमध्ये उभ्या आहेत.
बिनेश्वर महादेव मंदिर समुद्रसपाटीपासून 2480 मीटर उंचीवर आहे. हे उत्तराखंडमधील पौरी गढवाल जिल्ह्यातील बिसाओना गावात वसलेले आहे. बिनसार हे नंदा देवी, केदारनाथ, त्रिशूल आणि चौखंबा यांसारख्या हिमालयाच्या शिखरांच्या चित्तथरारक दृश्यांसाठी तसेच बिनसार वन्यजीव अभयारण्यातील वनस्पती आणि प्राण्यांच्या विविध श्रेणीसाठी ओळखले जाते.
बिनेश्वर महादेव मंदिरामागील गोष्ट
पौराणिक कथेनुसार, बिनेश्वर महादेव मंदिर इतरांनी नव्हे तर स्वतः भगवान विश्वकर्मा यांनी बांधले होते. एकदा असे म्हटले जात होते की मुख्य मंदिरात एक अरुंद गोलाकार भाग, एक प्रकारची विहीर किंवा जलाशय आहे. आजूबाजूला अनेक देवदेवतांच्या मूर्ती ठेवल्या होत्या. जलाशयाच्या आत एक साप होता. भूतकाळातील विहिरीची रचना सध्याच्या परिस्थितीत सपाट दगडांनी झाकलेली आहे. लोक नंतर असे सुचवतात की खडकांमधून पाणी बाहेर पडल्यानंतर खडकांच्या खाली एक जलाशय आहे. हा एक डोंगराळ प्रदेश आहे ज्यामध्ये असंख्य खडे आणि पाण्याचे झरे आहेत. हे स्थान समुद्रसपाटीपासून अंदाजे २४८० मीटर (८१३६ फूट) उंचीवर आहे.
हे मंदिर नैसर्गिक झरे तयार होण्यास अनुकूल असलेल्या भूभागात मजबूत खडकाच्या निर्मितीवर बांधले गेले आहे हे सांगणे देखील योग्य आहे. बिनेश्वर मंदिराचे मुख्य देवस्थान नैसर्गिक झरे असलेल्या खडकावर वसलेले आहेत.
चंद राजांनी जेव्हा या ठिकाणी राज्य केले तेव्हा उन्हाळ्यापासून बचाव करण्यासाठी त्या काळातील राज्यकर्त्यांनी निवडलेल्या डोंगराळ ठिकाणांपैकी बिनसार हे एक होते. बिनासरचे नाव घेणारे मंदिर अय्यरपाणीपासून ६ किलोमीटर अंतरावर आहे. बिनसार वन्यजीव अभयारण्य जवळच आहे.
मंदिराशी संबंधित इतिहास
महाराजा पृथूने 9व्या आणि 10व्या शतकात आपले प्रिय पिता बिंदू यांच्या स्मरणार्थ बिनेश्वर महादेवाचे हे मंदिर बांधले. या मंदिराचे नेमके स्थान अज्ञात आहे. या मंदिराची रचना मात्र कत्युरी मंदिरासारखीच आहे. मंदिराचे बांधकाम अज्ञात आहे, परंतु हे एकेकाळी जागेश्वर आणि आदि बद्री मंदिर समूहाच्या समकालीन असल्याचे मानले जात होते. या मंदिराजवळ सुंदर दगडी मूर्ती, देवस्थान आणि शिवलिंग आहे. या मंदिराबद्दल आणि आजूबाजूच्या परिसराबद्दल अजून खूप काही शिकायचे आहे. मंदिराचा खरा इतिहास जाणून घेण्यासाठी इतिहासकारांनी व्यापक संशोधन केले पाहिजे.
मंदिराची वास्तुकला
हे मंदिर घनदाट जंगलात वसलेले असून अनेक देवदार आणि दोडक्याची झाडे आहेत. मंदिराचे पुरातत्वशास्त्रीय महत्त्व आहे, परंतु प्राधिकरणाने जुने मंदिर पाडून नवीन वास्तू बांधली. या मंदिराच्या गर्भगृह किंवा मध्यवर्ती खोलीत गणेश, शिव-पार्वती आणि महिषासुरमर्दिनी यांसारख्या देवांच्या प्रतिमा आहेत. एकाच गाभाऱ्यात भगवान शिव आणि देवी पार्वतीची उपस्थिती हे या मंदिराचे एक वेधक वैशिष्ट्य आहे. दरवर्षी वैकुंठ चतुदर्शीला तेथे जत्रा भरते.
बिनेश्वर महादेव मंदिराविषयी माहिती
- बिनेश्वर महादेव मंदिर समुद्रसपाटीपासून 2480 मीटर उंचीवर आहे. हे उत्तराखंड राज्यातील पौरी गढवाल जिल्ह्यातील बिसाओना गावात आहे.
- ज्या ठिकाणी हे मंदिर आहे त्या ठिकाणावरून या मंदिराला बिनसार हे नाव पडले.
- बिनसार वन्यजीव अभयारण्याकडे जाणाऱ्या पर्यटकांसाठी हे एक आदर्श थांबेचे ठिकाण आहे.
- हे मंदिर भगवान शिवाला समर्पित आहे आणि आवारात एक सुंदर शिवलिंग स्थापित आहे.
- हे मंदिर चंद राजा राजवंशातील एका वंशजाने बांधले असे मानले जाते.
- हे मंदिर मोठ्या प्रमाणात जंगल असलेल्या आणि रोडोडेंड्रॉन आणि देवदार वृक्षांनी भरलेल्या परिसरात वसलेले आहे.
- एका परंपरेनुसार पांडवांनी वनवासात असताना एकाच रात्री हे मंदिर बांधले होते.
- इतरांनाही असेच वाटते की बिनेश्वर महादेव मंदिराची उभारणी इतरांनी नव्हे तर एकट्या भगवान विश्वकर्माने केली.
- पूर्वी जलाशयात एक साप राहत होता. सध्याच्या परिस्थितीत जुन्या विहिरीची रचना आता सपाट दगडांनी झाकलेली आहे.
भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ
या मंदिराची यात्रा वर्षभरात कधीही करता येते. सर्व वेळ, हवामान उबदार आणि आदरातिथ्य आहे. पण बिनेश्वर महादेव मंदिरात जाण्यासाठी ऑक्टोबर आणि मे महिना हा उत्तम काळ आहे.
मंदिरातील प्रसिद्ध सण
येथे होणारे सर्व सण साजरे करण्यासाठी लाखो लोक दरवर्षी या मंदिराला भेट देतात. येथे होणारे काही प्रमुख सण आहेत
- दुर्गा पूजा. (हिवाळी) – अश्विन (सप्टे-ऑक्टोबर) महिन्यात या मंदिरात भक्त नवरात्रोत्सव साजरा करतात.
- नवरात्री. (उन्हाळा) – ते चैत्र (मार्च-एप्रिल) पंधरवड्यात इतर नवरात्र साजरे करतात. दर नऊ दिवसांनी ते नवदुर्गाची (नऊ दुर्गा) पूजा करतात.
- श्रावण महिना – हा महिना भगवान शिवभक्तांसाठी सर्वात पवित्र महिना मानला जातो.
- महाशिवरात्री – महाशिवरात्री, “शिवाची महान रात्र” ही भारतीय हिंदू कॅलेंडरमधील सर्वात महत्त्वाची घटना आहे.
बिनेश्वर महादेव मंदिरात कसे जायचे
हे मंदिर बिनसार येथे असून बिनसार वन्यजीव अभयारण्याच्या वाटेवर आहे.
हवाई मार्गे : बिनेश्वर महादेव मंदिराच्या सर्वात जवळचे विमानतळ पंत नगरमध्ये आहे, जे रानीखेतपासून 125 किलोमीटर आणि अल्मोडापासून 127 किलोमीटर अंतरावर आहे. तुमच्या गंतव्यस्थानावर जाण्यासाठी तुम्ही बस किंवा टॅक्सी घेऊ शकता. सामायिक टॅक्सी देखील उपलब्ध आहेत आणि त्या तुम्हाला कमी शुल्कात मंदिरात सोडू शकतात.
रेल्वेमार्गे : बिनेश्वर महादेव मंदिरासाठी सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन काठगोदाम आहे, जे 90 किलोमीटर अंतरावर आहे. काठगोदाम हे भारताची राजधानी दिल्ली आणि उत्तराखंडची राजधानी डेहराडूनशी रेल्वेने जोडलेले आहे. तुमच्या गंतव्यस्थानावर जाण्यासाठी तुम्ही टॅक्सी किंवा कॅब घेऊ शकता.
रोडवेज : रस्त्यांचे जाळे बिनेश्वर महादेव मंदिराला चांगले जोडतात. तुम्ही एकतर रानीखेत आणि नंतर सोनी बिनसार, रामनगर आणि नंतर सोनी बिनसार, किंवा दिल्ली किंवा जवळच्या इतर शहरातून सोनी बिनसर रानीखेतला टॅक्सी किंवा कॅबने गाडी चालवू शकता.