बासुकेदार मंदिर बासुकेदार गावात, रुद्रप्रयाग जिल्ह्यातील, उत्तराखंड, भारत येथे आहे. हे मंदिर ऋषिकेशपासून सुमारे १८० किलोमीटर अंतरावर आहे. हे मंदिर उत्तराखंडचे दिव्य निवासस्थान केदारनाथ आणि बद्रीनाथ दरम्यान महामार्गावर वसलेले आहे. हे दोन धामच्या वाटेवर आहे.
या मंदिराला हिंदू धर्मात विशेषत: शिवभक्तांसाठी विशेष महत्त्व आहे. हे मंदिर विशेषतः प्रतिष्ठित शिव मंदिर आहे. या मंदिराचे नाव भगवान शिवाच्या प्रसिद्ध मंदिरांवरून पडले आहे.
बासुकेदार मंदिरामागील कथा
पौराणिक कथेनुसार, भगवान शिवाने येथे रात्रीचा विश्रांती (बासा) घालवली. बसु (बासा) हे केदार (शिव) म्हणजे या बसापासून बासुकेदार बनले. महाशिवरात्रीला येथे भगवान शंकराची विशेष पूजा केली जाते, तसेच जलाभिषेक आणि रुद्राभिषेक केला जातो.
पांडवांनी हे मंदिर बांधले, जे 1000 वर्षांहून अधिक जुने मानले जाते. जेव्हा या भागात रस्ते बांधले गेले नव्हते, तेव्हा बासुकेदार मंदिराकडे जाणारा मार्ग केदारनाथला जाणारा मूळ मार्ग होता. यात्रेकरू हा मार्ग घेऊन बासुकेदारमध्ये रात्र घालवू शकतात.
बासुकेदार मंदिराचा इतिहास
महाभारत युद्धात पांडवांनी त्यांच्या अनेक नातेवाईकांची हत्या केली. त्यांच्या पापांपासून मुक्त होण्यासाठी पांडवांना भगवान शिवाच्या आशीर्वादाची आवश्यकता होती. परिणामी पांडव भगवान शिवाच्या शोधात निघाले आणि येथेच त्यांनी भगवान शंकरांना त्यांच्या म्हशीच्या रूपात पाहिले. भगवान शिव पांडवांवर रागावले होते, म्हणून त्यांनी त्यांना दर्शन दिले नाही आणि त्याऐवजी केदारनाथला गेले.
बासुकेदार गाव हा केदारनाथ मंदिराकडे जाणारा प्राचीन मार्ग आहे . यात्रेकरू आणि भाविक या गावाचा वापर केदारनाथ मंदिराकडे जाताना थांबा म्हणून करतात. इतर आख्यायिका दावा करतात की केदारनाथला परत येताना भगवान शिव रात्रीसाठी येथे थांबतात. त्यामुळे हे स्थान बासुकेदार म्हणून ओळखले जाते.
बासुकेदार मंदिराचे स्थान/स्थापत्य
बासुकेदारचे मंदिर अध्यात्मिक ऊर्जा तसेच नैसर्गिक सौंदर्याचा प्रसार करते. पांडवांनी 1000 वर्षे जुने बासुकेदार मंदिर बांधले . त्यामुळे बासुकेदार मंदिराला पांडव मंदिर म्हणूनही ओळखले जाते. योग अभ्यासक, प्रवासी आणि अध्यात्मिक साधक यांच्यासाठी या मंदिराभोवतीचा परिसर हा एक आध्यात्मिक आश्रयस्थान आहे. मुख्य बासुकेदार मंदिर हे भगवान शिवाला समर्पित आहे, आणि विविध देवतांना समर्पित सुमारे 25 इतर लहान मंदिरे आहेत.
मुख्य रस्त्यापासूनचे अंतर आणि शांतता, ध्यान, दैनंदिन कामांतून विश्रांती आणि थोडे गिर्यारोहण करणार्यांसाठी आदर्श स्थान यामुळे मंदिर एक उत्तम पर्याय आहे.
मंदिराबद्दल तथ्य
- बासुकेदार मंदिर हे उत्तराखंडमधील एक प्रसिद्ध मंदिर आहे. हे उत्तराखंडच्या गढवाल हिमालयातील बासुकेदार गावात वसलेले आहे.
- हे ते स्थान आहे जिथे पांडवांनी केदारनाथला गायब होण्यापूर्वी भगवान शिवाला त्यांच्या म्हशीच्या रूपात पहिले होते.
- हे मंदिर निसर्गसौंदर्याला अध्यात्माची जोड देते. 1000 वर्षांपूर्वीचे हे मंदिर पांडवांनी बांधले होते.
- योग अभ्यासक, प्रवासी आणि आध्यात्मिक साधक यांना या मंदिराच्या आजूबाजूच्या परिसरात आध्यात्मिक स्वर्ग मिळेल.
- मुख्य बासुकेदार मंदिर हे भगवान शिवाला समर्पित आहे, आणि विविध देवी-देवतांना समर्पित सुमारे 25 इतर लहान मंदिरे आहेत.
- जेव्हा पांडव भगवान शिवाच्या शोधात गेले तेव्हा त्यांनी हे दैवी मंदिर त्यांच्या पापांचे प्रायश्चित्त करण्यासाठी बांधले कारण त्यांनी युद्धात अनेक लोक मारले.
- बासुकेदार मंदिर या नावाला महत्त्व आहे. बसू म्हणजे “राहणे” आणि केदार म्हणजे “भगवान शिव”.
- त्यामुळे केदारनाथला जाण्याची इच्छा असलेले यात्रेकरू येथे रात्र घालवतात. दुसऱ्या दिवशी सकाळी केदारनाथला जाण्यापूर्वी ते बासुकेदार मंदिरात भगवान शिवाचा आशीर्वाद घेतात.
मंदिराला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ
हे ठिकाण अतिशय स्वर्गीय आणि अध्यात्मिक आहे आणि तुम्ही याला वर्षभर भेट देऊ शकता. मात्र, या मंदिराला भेट देण्याचा उत्तम काळ म्हणजे पावसाळा आणि उन्हाळा. पावसाळ्यात, या ठिकाणी मध्यम ते मुसळधार पाऊस पडतो, ज्यामुळे ते हिरवाईने स्वर्गीय दिसते आणि इतरत्र ताजेपणा आणते. जुलै ते सप्टेंबर हा काळ अतिशय ताजेतवाने आणि आनंददायी असतो.
एप्रिल ते जून पर्यंत, थंड वारा आणि आल्हाददायक तापमान 20 ते 36 अंशांपर्यंत असते.
मंदिरातील प्रसिद्ध सण
- दुर्गा पूजा. (हिवाळी) – अश्विन (सप्टे-ऑक्टोबर) महिन्यात या मंदिरात भक्त नवरात्रोत्सव साजरा करतात.
- नवरात्री. (उन्हाळा) – ते चैत्र (मार्च-एप्रिल) पंधरवड्यात इतर नवरात्र साजरे करतात. दर नऊ दिवसांनी ते नवदुर्गाची (नऊ दुर्गा) पूजा करतात.
- दिवाळी – दिवाळी हा शहरातील सर्वात प्रशंसनीय आणि शुभ सणांपैकी एक आहे.
- महाशिवरात्री – महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने मंदिरात भव्य जत्रेचे आयोजन केले जाते.
बासुकेदार मंदिरात कसे जायचे
बासुकेदार मंदिराला भेट देण्याचा सर्वोत्तम काळ म्हणजे एप्रिल/मे ते जून आणि सप्टेंबर ते ऑक्टोबर/नोव्हेंबर.
जवळचे विमानतळ : बासुकेदार मंदिरापासून जवळचे विमानतळ डेहराडूनमधील जॉली ग्रांट विमानतळ आहे, जे १९२ किलोमीटर अंतरावर आहे. ऋषिकेश 20 किलोमीटर अंतरावर आहे आणि तुम्ही टॅक्सी किंवा सरकारी बसने बासुकेदार मंदिरापर्यंत पोहोचू शकता.
जवळचे रेल्वे स्टेशन : जवळचे रेल्वे स्टेशन ऋषिकेश आहे, जे बासुकेदार मंदिरापासून 176 किलोमीटर अंतरावर आहे. इतर दोन पर्याय डेहराडून (215 किमी) आणि हरिद्वार (199 किमी) मधील रेल्वे स्थानके आहेत.
टॅक्सी/बस सेवा: मंदिर चार धाम यात्रा मार्गावर असल्यामुळे, तुम्ही डेहराडून, ऋषिकेश किंवा हरिद्वार येथून सामायिक टॅक्सी किंवा सरकारी बसने जाऊ शकता. बासुकेदार मंदिरापासून ४० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या रुद्रप्रयागला जाण्यासाठी अनेक बसेस आणि सामायिक टॅक्सी आहेत.