अमरनाथ महामाया शक्तीपीठ आणि शिव मंदिर, भारतातील सर्वात प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक, अनंतनाग जिल्ह्यात, पहलगाम, जम्मू आणि काश्मीर जवळ आहे. 3,888 मीटर (12,760 फूट) च्या प्रभावी उंचीवर अमरनाथ, किंवा अमरनाथ गुफा, जम्मू आणि काश्मीर राज्यात स्थित भारतातील प्रतिष्ठित तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. हे 5000 वर्षांहून अधिक जुने असल्याचे मानले जाते. गुहा स्वतःच 40 मीटर (130 फूट) उंचीची आहे आणि बर्फापासून नैसर्गिकरित्या तयार झालेले शिवलिंग तिच्या आत शांतपणे विसावलेले आहे.
बर्फाच्या लिंगमचे एक मनोरंजक वैशिष्ट्य म्हणजे ते अनुक्रमे चंद्राच्या मेण आणि क्षीणतेसह आकारात वाढते आणि कमी होते. श्रावण पौर्णिमेच्या रात्री ते पूर्ण लांबीचे स्वरूप प्राप्त करते. सिंध व्हॅलीमध्ये असलेली ही गुहा हिमनद्या आणि बर्फाळ पर्वतांनी वेढलेली आहे आणि उन्हाळ्यातील अल्प कालावधी वगळता, ती यात्रेकरूंसाठी खुली असते.
अमरनाथ गुहा, महामाया शक्तीपीठाचे निवासस्थान, 51 शक्तीपीठांपैकी एक आहे , भारतीय उपखंडातील मंदिरे हिंदू देवता सतीच्या पडलेल्या शरीराच्या अवयवांच्या स्थानासाठी समर्पित आहेत.
अमरनाथ महामाया शक्तीपीठामागील कथा
दाक्षायनी, सती, पार्वती किंवा दुर्गा – हिंदू धर्मातील सर्वात महत्वाची स्त्री आणि सर्वात शक्तिशाली देवता – यांना शक्ती म्हणतात. दुर्गा देवी, महाकाली आणि गोवरी ही शक्ती, शक्ती देवीची तीन प्रमुख रूपे आहेत. ती आदिशक्तीचा अवतार आहे.
सती ही प्रजापती दक्षाची मुलगी होती आणि तिने वडिलांच्या इच्छेला न जुमानता भगवान शिवाशी लग्न केले. प्रजापती दक्षाने एकदा मोठा यज्ञ केला, पण त्याने आपल्या मुलीला आणि जावयाला बोलावले नाही. वडिलांच्या या कृत्याने सतीला खूप दुःख झाले. ती तिथे गेल्यावर तिच्या वडिलांनी सतीकडे दुर्लक्ष करून तिचा अपमान केला. आपल्या पतीचा (भगवान शिवाचा) अपमान तिला सहन झाला नाही आणि तिने यज्ञाच्या अग्नीत उडी मारून आत्महत्या केली. ती गेली, पण तिचे शरीर जळले नाही. भगवान शिवाने रागाच्या भरात आपली वीरभद्र रूपे घेतली होती. दक्षाचे डोके त्याने कापले होते, परंतु शेवटी, त्याने त्याला पुन्हा जिवंत करून क्षमा केली.
उध्वस्त झालेल्या भगवान शिवांनी सतीचे शरीर घेऊन विश्वात भटकले होते. शेवटी, भगवान विष्णूंनी आपल्या चक्राचा वापर करून सतीच्या शरीराचे तुकडे केले. शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे रूपांतर शक्तीपीठात झाले. जिथे शरीराचा भाग जमिनीवर पडला होता तिथे मंदिर उगवले होते. शक्तीपीठाचे रक्षण करण्यासाठी, भगवान शिवाने प्रत्येकासाठी 51 भैरव निर्माण केले.
पौराणिक कथेनुसार या ठिकाणी भगवान शिव आपली पत्नी पार्वतीला अमरत्वाचा पाठ देत होते. शिवभैरोला त्रिसंध्येश्वर म्हणून पूजले जाते , तसेच देवी पार्वती ही महामाया म्हणून ओळखली जाते . या मंदिरात सतीच्या अवयवांची तसेच दागिन्यांची पूजा केली जाते कारण तिचा कंठ येथे पडतो.
महामाया शक्तीपीठ हे मातेच्या ५१ शक्तीपीठांपैकी एक आहे. या मंदिरात शक्तीची ‘ महामाया’ आणि भैरवाची ‘ त्रिसंध्यास्वर ‘ म्हणून पूजा केली जाते. पुराणानुसार जिथे जिथे सतीचे तुकडे पडले तिथे जिथे तिथे शक्तीपीठ अस्तित्वात आले.
अमरनाथ महामाया शक्तीपीठाचा इतिहास
कृष्णाथ किंवा अमरनाथ यांचा उल्लेख राजतरंगिणी या पुस्तकाच्या 7व्या, श्लोक 183 मध्ये आहे. इसवी सन अकराव्या शतकात राणी सूर्यमतीने या मंदिराला त्रिशूल, बनलिंग आणि इतर पवित्र शिक्के भेट दिल्याचे मान्य केले जाते. प्रज्ञा भट्टाने सुरू केलेल्या राजवलीपटकामध्ये अमरनाथ केव्हर्न अभयारण्याच्या प्रवासाचे निश्चित संदर्भ आहेत. याशिवाय, इतर अनेक प्राचीन ग्रंथांमध्ये या तीर्थक्षेत्राचा अतिरिक्त उल्लेख आढळतो.
अमरनाथ महामाया शक्तीपीठाची वास्तुकला
मंदिरातील शिवलिंग हे स्वयंभू लिंग आहे. अमरनाथ पर्वतावरील 40-मीटर (130-फूट)-उंच गुहेत लिंगम ही नैसर्गिक स्टॅलेग्माइट निर्मिती आहे, ज्याचे शिखर 5,186 मीटर (17,014 फूट) आहे. गुहेच्या वरच्या भागातून जमिनीवर पडणाऱ्या पाण्याच्या थेंबांच्या गोठण्यामुळे स्टॅलेग्माइटचा आकार तयार होतो, ज्यामुळे बर्फाच्या व्यवस्थेचा उभ्या विकास होतो. येथे, शिवाचे वास्तविक चिन्ह म्हणून गणल्या जाणार्या स्टॅलेग्माइट्स एक मजबूत तिजोरीच्या आकाराची रचना करतात. पार्वती आणि गणेशाला संबोधित करण्यासाठी आणखी दोन विनम्र स्टॅलेग्माइट्सचे स्मरण केले जाते.
अमरनाथ महामाया शक्तीपीठाबद्दल तथ्य
- भारतातील सर्वात प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक, अमरनाथ शक्तीपीठ हे भारताच्या जम्मू आणि काश्मीरमध्ये स्थित आहे. अनंतनाग जिल्ह्यातील पहलगाम जवळ आहे.
- चंदनवारीपासून सुरू होणारी अमरनाथ यात्रा म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या यात्रेसह जून ते ऑगस्ट या कालावधीत भाविक मोठ्या संख्येने याला भेट देतात .
- अमरनाथ यात्रा सहजतेने पूर्ण करण्यासाठी शारीरिक तंदुरुस्ती आवश्यक आहे. अमरनाथ यात्रेच्या एक महिना अगोदर किमान ४-५ किमी नियमितपणे सकाळी किंवा संध्याकाळ चालण्याचा सल्ला आम्ही देतो.
- तुम्ही ग्रुपमध्ये प्रवास करत असताना, तुम्ही ग्रुपपासून वेगळे झाल्यास तुमच्या ग्रुपची माहिती तुमच्या सोबत असल्याची खात्री करा.
- उन्हाळ्यातील हवामान 10°C ते 24°C दरम्यान आदर्श असते. हिवाळा खूप थंड असतो आणि सरासरी तापमान -2°C ते 8°C दरम्यान असते.
- बर्फापासून बनवलेल्या शिवलिंगाचे एक मनोरंजक वैशिष्ट्य म्हणजे ते अनुक्रमे चंद्राच्या मेण आणि क्षीणतेसह आकारात वाढते आणि कमी होते.
- बर्फाच्या लिंगाची निर्मिती स्वतःच्या मार्गाने चमत्कारिक आहे. गुहेच्या वरून पाण्याचे थेंब हळू हळू खाली सरकतात आणि गोठून बर्फ बनतात. बर्फाचा एक भक्कम आधार बनतो आणि नंतर शिवलिंगाचा आकार घेऊ लागतो.
- अमरनाथ यात्रा हिंदूंसाठी एक महत्त्वपूर्ण तीर्थक्षेत्र आहे कारण असे मानले जाते की अमरनाथ गुहेच्या निर्जन ठिकाणी भगवान शिवाने विश्वाची निर्मिती आणि माँ पार्वतीला अमरत्वाचे रहस्य सांगितले.
- मुळात अमरनाथ यात्रा श्रीनगर येथून काढण्यात येणार होती. मात्र, आजकाल पहलगाम येथून प्रवास सुरू करणे आणि ५ दिवसांत प्रवास पूर्ण करणे हे सामान्य झाले आहे.
- अमरनाथ यात्रा एका दिवसात पूर्ण करायची असेल, तर पहलगाम ते पंचतरणीपर्यंत हेलिकॉप्टर सेवाही उपलब्ध आहे.
अमरनाथ महामाया शक्तीपीठातील उत्सव
यात्रेकरू जुलै-ऑगस्टमधील श्रावणी मेळ्याच्या सणाभोवती 45 दिवसांच्या हंगामात पवित्र स्थळाला भेट देतात , हिंदू पवित्र श्रावण महिन्याच्या अनुषंगाने. अमरनाथ यात्रा तीर्थयात्रा होते जेव्हा बर्फाच्छादित स्टॅलेग्माइट शिवलिंग उन्हाळ्याच्या महिन्यांत त्याच्या मेणाच्या शिखरावर पोहोचते. जुलै-ऑगस्ट हा काळ यात्रेसाठी एक लोकप्रिय काळ आहे.
अमरनाथ महामाया शक्तीपीठात कसे जायचे
अमरनाथ यात्रा श्रीनगरमध्ये सुरू करण्याचे नियोजित होते. तरीही, आजकाल पहलगाम येथून सहल सुरू करणे आणि 5 दिवसांत सहल पूर्ण करणे अधिक सामान्य झाले आहे. मार्ग पुढीलप्रमाणे आहे: पहलगाम – चंदनवारी – पिसू टॉप – शेषनाग – पंचतरणी – अमरनाथ गुंफा मंदिर.
हवाई मार्गे : दिल्ली आणि जम्मू येथून दररोज उड्डाणे असलेले श्रीनगर हे सर्वात जवळचे विमानतळ आहे. चंदीगड आणि लेह येथून आठवड्यातून काही कनेक्टिंग फ्लाइट आहेत. श्रीनगरमधून तुम्हाला पहलगाम आणि बालटाल या दोन्ही ठिकाणी जाण्यासाठी खाजगी आणि सामायिक टॅक्सी आणि बस मिळू शकतात, त्यामुळे तुम्हाला कोणताही मार्ग निवडण्यासाठी पुरेसा वाव मिळेल.
हेलिकॉप्टरद्वारे: अमरनाथ महामाया शक्तीपीठापर्यंत पोहोचण्यासाठी तुम्ही हेलिकॉप्टर सेवा देखील घेऊ शकता, ज्यामुळे बराच वेळ आणि शक्ती वाचेल. आत्तापर्यंत, अमरनाथ यात्रेसाठी फक्त तीन हेलिकॉप्टर ऑपरेटर आहेत: पवन हंस, ग्लोबल वेक्ट्रा हेलीकॉर्प आणि हिमालयन हेली सर्व्हिसेस. अमरनाथ यात्रा एका दिवसात पूर्ण करायची असल्यास पहलगाम ते पंचतरणीपर्यंत हेलिकॉप्टर सेवाही उपलब्ध आहे.
रेल्वेने : जम्मू हे जवळचे रेल्वे स्टेशन आणि ट्रेनने शेवटचे ठिकाण आहे. जम्मूहून तुम्ही श्रीनगरला जाण्यासाठी टॅक्सी आणि बस सहज मिळवू शकता पारंपारिक मार्ग: जम्मू – पटनीटॉप – अनंतनाग – पहलगाम – चंदनवारी – अमरनाथ
जवळचे बस स्थानक/कॅब : जम्मू ते पहलगाम (३१५ किमी) – जम्मू ते पहलगाम हे अंतर टॅक्सी/बसने कापले जाऊ शकते जे टुरिस्ट रिसेप्शन सेंटर, जम्मू आणि काश्मीर सरकार येथे उपलब्ध आहे. जम्मूहून रस्त्याने श्रीनगरला जावे लागते आणि नंतर सोनमर्गमार्गे बालटालला जावे लागते. जम्मूहून श्रीनगरला जाण्यासाठी अनेक टॅक्सी आणि बस आहेत.