आलिंगन,अद्वैताचे पहिले प्रतीक

आलिंगन, अद्वैताचे पहिले प्रतीक –

आलिंगन या शब्दाला गळाभेट किंवा ऊरभेट असेही म्हणतात. अलिंगनाला अद्वैताचे पहिले प्रतीक मानण्याचे कारण म्हणजे कामशास्त्रानुसार दोन जीवांचे परस्पर मिलन यास आलिंगन असे म्हटले आहे. या दोघांच्या भेटीत जी ओढ, व्याकुळता आणि प्रेमभाव प्रकट करण्याची क्षमता आहे; ती पाहता हे दोन्ही जीव एकरूप झालेले असतात. म्हणूनच त्यास अद्वैत असे म्हटले तरी चालेल अमीर खुसरो या उर्दू कवीने म्हटले आहे…

मन तू शुधम
तू मन शुधी
तन मन शुधम
जू जॉ शुधी
ता कस न गोयद बादअजी
मन दिग्रम तू दिग्री

याचा अर्थ मी तू झालो, तू मी झालीस. आता कोणीही असं म्हणू शकणार नाही की, तू आणि मी वेगवेगळे आहोत. यातील तनाची आणि मनाची एकरूपता स्पष्ट होते. हे जरी खरे असले तरी, सामान्यपणे आलिंगन म्हणजे भेट एवढाच अर्थ आपण घेतो. पण कामशास्त्रज्ञांनी यातही अनेक भेद दिलेले आहेत. आलिंगना संदर्भात एका कवीने म्हटले आहे.

मिठी या शब्दात
एवढा मिठास आहे
नुसता उच्चारला तरी
कृतीचा भास आहे.

असेच एक आलिंगन शिल्प वेरूळच्या कैलास लेणीमध्ये प्रदक्षिणा पथावर पाहण्यास मिळते. यामध्ये अभिसारिका नाईकेचे हे शिल्प कोरलेले असून, ती नुकतीच साज शृंगार करून घरातून बाहेर पडलेली आहे आणि तो इथेच कुठेतरी आजूबाजूला लपून बसलेला आहे याची तिला जाणीवही झालेली आहे. कदाचित त्याच्या लपण्या पाठीमागील कारणही तिला माहीत असावे. तो जे काही करणार आहे; त्यास तिचा नकारही नाही. अशी नटून थटून बाहेर पडलेली ही नायिका पाहताच अचानक तो तिच्या समोर येतो आणि अंबाड्याला धरून हलकेसे तिचा चेहरा वळवून पटकन तिचे चुंबन घेऊन शीघ्रतेने तिथून निघून जातो. अगदी काही क्षणात घडलेलं हे सारे नाट्य त्या शिल्पकाराने अचूकपणे कोरलेले आहे. हे शिल्प पाहताना एक बाब निश्चितपणे जाणवते की, तो जे काही करणार आहे याची तिला पुरेपूर जाणीव असून ती थोडी सावध पवित्रा घेत असावी, असे शिल्प पाहताना जाणवते. त्याच्या चुंबनाला ती प्रतिसाद देत असली तरी तिचे नेत्र मात्र लोकलज्जेस्तव इतरत्र भिरभिरत आहेत, असे वाटते. सातवाहन राजा हाल याने लिहिलेल्या गाथासप्तशती या काव्यात्मक कथासंग्रहात आलेल्या एका कथेतील काव्याचा श्री राजा बढे यांनी केलेला मराठी मधील अनुवाद इथे तंतोतंत लागू होतो.

केस ओढूनी बळजबरीने तिजसी अभिमुख करूनी l
चुंबुनी अदरा पाजीत मदिरा आपल्या ओठांमधूनी ll
वाकुनी करी कमान उलटी ही बाणांची दोरी l
तशी तिलाही हवीहवीशी वाटते ही बळजोरी ll
हळूहळू घे घोट टेकता ओठावरती ओठ l
रागाची रामबाण औषध की जीवनीचा घोट ll

अभिसरिका – कामदेवाच्या शक्तिशाली बाणाच्या घावाने उत्पन्न ज्वरने अंग थरथरत, रोमांच उत्पन्न करणारे कर्णफुल घालून, स्वतःला सजवून, आनंद पूर्वक निडर वृत्तीने प्रेमी सोबत रतिक्रीडा करण्यासाठी जी जाते; किंवा समाजाच्या नजरा चुकून जी आपल्या प्रियकरांकडे अभिसार (छद्यरूपेनगमन ) करते ती अभिसारिका होय.

फोटो – डॉ कामाजी डक यांच्या कडून साभार
संदर्भ ग्रंथ कर्त्याचे आभार.

प्रा. डॉ. अरविंद सोनटक्के